Tienduizenden Albanezen zijn gisteren samengekomen op het belangrijkste plein van de Albanese hoofdstad Tirana. Zij hebben gezworen daar te blijven totdat de regering instemt met een gedeeltelijke hertelling van de stemmen van de verkiezingen, die vorig jaar juni werden gehouden. De oppositie claimt dat er gesjoemeld is met de verkiezingsuitslag.

De conservatieve partij van de Albanese premier Sali Berisha won de verkiezingen van 28 juni met een kleine meerderheid. De socialistische oppositie boycot het parlement al maanden en eist een hertelling van de stemmen in een aantal districten. De regering noemde deze eis onwettig.

Edi Rama, de leider van de socialisten, heeft de demonstranten opgeroepen ‘vreedzaam verzet’ te plegen totdat de eis voor een hertelling is ingewilligd. “We moeten met zijn allen de regering vertellen dat hun noodlot begint en eindigt met onze oproep: ‘Open de stembussen of treed af’.”

Een woordvoerder van de socialistische partij zei dat de demonstratie dagen door zal gaan. “De demonstratie zal onafgebroken doorgaan totdat de regering besluit tot hervormingen of een hertelling van de stemmen.”

De demonstratie verliep vreedzaam. Demonstranten zwaaiden met Albanese vlaggen en vlaggen van de oppositie en riepen ‘Weg met Berisha’.

De internationale gemeenschap heeft er bij NAVO-lid Albanië op aangedrongen om de impasse, die de pogingen van het land om lid te worden van de Europese Unie schade toe kan brengen, op te lossen.

Woensdag 4 november 2009

Onder een grijszwarte lucht bereiken we Schiphol. Geen files. Op m’n gemak werk ik de hele incheckprocedure af om vrijwel op tijd naar Budapest te vertrekken. De startbaan is een soort rivier op laag water, want de eerste stortbui was losgebarsten. De weersvoorspelling zegt dat me vanaf morgen ook zulk weer in Albanië te wachten staat. De transfer in Budapest begon spannend, want er stond ‘een vliegtuig in brand’. Pas later bleek het om een oefening te gaan. Het vliegveld had een facelift ondergaan en het verblijf was aangenamer dan voorheen (en eindelijk rookvrij). Zonder moeite landen we precies op tijd in Tirana. Ik ken inmiddels de trucjes om vooraan te staan bij de douane, want anders kan het nog wel eens lang duren. De visumtax blijkt afgeschaft te zijn. Met een enkel stempel mag je zo het land in. Ook hier was het nieuwe vliegveld verder gemoderniseerd, met enkele nieuwe transportbanden. Alleen jammer dat de eerste bocht zo scherp is dat één op de tien koffers er af valt. Dat moeten de Duitse beheerders beter kunnen.

Nadat ik zeker twintig chauffeurs van de ‘beste taxi van Tirana’ veilig gepasseerd ben, zie ik Endri staan en zijn we klaar voor de reis naar Elbasan. De files in Tirana zijn zoals gebruikelijk, maar het belangrijkste nieuwe feit is dat de stoplichten werken en soms voor een soort geregelde doorstroming zorgen. De lucht is pikzwart in het Oosten en kraakhelder in het Westen. De stortregens van gisteren trekken het binnenland in en deze situatie zorgt voor de mooiste en grootste regenboog die ik ooit zag. De door de schilder – burgemeester van Tirana fel gekleurde flats lichten letterlijk schitterend op tegen deze achtergrond. Een fraai schouwspel, maar helaas: geen camera bij me en het beeldgeheugen van mijn telefoon is vol.

Het is net donker als we in hotel Real Scampis aankomen. Ik krijg de mooiste kamer met het bubbelbad (dat nooit als zodanig gewerkt heeft). Net als vorige keer worstel ik met de watertemperatuur als ik wil douchen, alleen deze keer is het kokend heet. Net op tijd spring ik er onder uit en na een uur beraadslagen laat Endri zich door de nieuwe administrateur van het hotel uitleggen hoe de temperatuur min of meer te regelen is. Overigens vertoont het toilet in deze kamer nog dezelfde lekkage als drie jaar geleden.

Eda voegt zich bij ons en we eten met z’n drieën in het gezelschap van voortdurend rinkelende mobiele telefoons. Achter ons zit een Nederlander te bellen die assisteert bij de ontwikkeling van de nieuwe fabriek voor ferrochroom, het kostbare metaal wat hier in de grond zit, maar waarmee ze zovele jaren niets wisten te doen. Nu is een buitenlandse investeerder de fabriek opnieuw aan het opzetten en doet daarmee de Russen al bijna concurrentie aan. Misschien is het straks wel  een oplossing voor de enorme werkloosheid in deze stad.

Na het diner waag ik me onder de douche en zowaar, de watertemperatuur laat zich enigszins manipuleren. Uiteindelijk kan ik op tijd beginnen aan mijn nachtrust, na een lange maar niet al te vermoeiende dag.

Donderdag 5 november 2009

’s Morgens om 9 uur maken we het dagprogramma en dat is voor Albanese maatstaven heel erg op tijd. We beginnen op het gemeentehuis bij Diamanta Vito. Als directeur voor economisch en strategisch beleid heeft zij een hoge functie. Dat blijkt ook wel, als we op haar kleine en rommelige kantoor zijn. Elke minuut komt er wel iemand binnen om wat te vragen of om te zien dat ze misschien niet gestoord kan worden. En elke twee minuten gaat haar mobiele telefoon, nog altijd het enige communicatiemiddel in dit land dat functioneert. Tussen  de interrupties door blijkt zij een interessante en energieke vrouw, die er voor gaat om in deze gemeente vooruitgang te boeken. Zij verbergt de waarheid niet. Iedere lokale verbetering leidt meteen weer tot een centralistische ingreep uit Tirana leidt, waarmee elke vooruitgang weer ongedaan gemaakt wordt. Echte decentralisatie en privatisering zijn nog ver weg.

Zij kent goed de weg in de subsidiecarrousel van Europese gelden, op dit moment de enig overgebleven financieringsmogelijkheid voor nuttige projecten nu belangrijke donorlanden als Nederland afgehaakt hebben voor verdere hulpverlening aan Albanië. Ze zal samen met ECE optrekken. Er is in Elbasan nog heel veel te doen en ook ICCO, de huisfinancier van ECE, houdt er na 2010 mee op. Volgend jaar is voor ECE dus het jaar van de waarheid, waarin ze voldoende fondsen moeten werven in de Europese carrousel om te kunnen voortbestaan. Door allerlei wettelijke beperkingen is het voor een lokale NGO nog altijd onmogelijk om op eigen benen te staan. Als de inkomsten maar een paar procent te hoog zijn, komt de belastinginspecteur een veelvoud van het voordeeltje ophalen.

Dat je met kleinschalige projecten echt iets kunt bereiken, ervaar ik weer als ik twee scholen uit het huiswerkklassenproject bezoek. Drie Nederlandse lionsclubs, onze Stichting Skampa en Impulsis maken het nu mogelijk dit project succesvol af te ronden. Ik kan niet ontkennen dat ik geniet van de bereikte resultaten. De kansarme kinderen uit de doelgroep hebben zich ontwikkeld tot volwaardige scholieren, het onrechtmatig verzuim is spectaculair verminderd, de kwaliteit van het onderwijs is sterk verbeterd en de scholen beschikken eindelijk over de noodzakelijke materialen. En er is wat nodig op scholen waar de overgrote meerderheid van de kinderen afkomstig is uit gezinnen die moeten rondkomen van een bestaansminimum van nauwelijks een euro (of dollar) per dag. De meeste indruk maakt eigenlijk het betoog van één van de leerkrachten van de Shkolla Abdul Myzyri. Hij vertelt dat hij al 33 jaar in het onderwijs zit. Nog nooit in zijn lange loopbaan heeft hij zoveel vooruitgang gezien bij deze kinderen en nog nooit heeft hij zoveel bijgeleerd als tijdens de trainingen van het project. Zijn faleminderit (dank je wel) geldt niet alleen voor alle kinderen en hun families, maar ook voor hemzelf. Het is mooi om dit te zien bij een man die dit werk al jaren doet voor een onvoorstelbaar laag salaris en in soms deplorabele omstandigheden. Het budget voor de laatste ronde zal zeker optimaal besteed worden.

De lunch is laat, kort en snel, maar voor in totaal 15 euro kunnen we met z’n drieën uitgebreid eten en drinken. Stefan heeft de kans om me alles te vertellen van de perikelen voor een kleine NGO. Wat een gedoe is het hier om het hoofd boven water te houden in een ondoorgrondelijk en bureaucratisch belastingklimaat. Ik geloof dat je het in dit land niet redt met goeie doelen als je niet beschikt over een man als Stefan.

Op het kantoor van ECE nemen we het jaarverslag van het huiswerkklassenproject in het afgelopen seizoen door. Ze hebben er weer een mooi en uitgebreid verhaal van gemaakt en ik ben trots op de mensen van ECE die dit voor elkaar krijgen. De Nederlandse donors krijgen hopelijk straks hetzelfde gevoel.

Op de weg terug loop ik een ommetje naar mijn hotel. Die tip hadden ze me gegeven. De vorig jaar half gereconstrueerde boulevard ligt weer helemaal open. Ze hadden helaas geen goede straatstenen gebruikt, want ze braken al af onder de wielen van een fiets. Het grootste deel ligt nu weer open om stenen en ondergrond te vervangen. Het tweede gedeelte moet binnenkort gebeuren (had eigenlijk al klaar moeten zijn). Maar het is niet helemaal duidelijk wat de reden is. Wel is bekend dat de gemeente een tender heeft uitgeschreven volgens de officiële procedure en deze is gewonnen door het bedrijf dat altijd wint en ook de wanprestatie in het vorige werk heeft geleverd. Waarschijnlijk een gevolg van de kredietcrisis, zo wordt gefluisterd. Of …..

Tijdens het diner heb ik voor het eerst de gelegenheid met Eda wat diepgaander van gedachten te wisselen. Het is duidelijk dat zij zich nu echt tot directeur van ECE heeft ontwikkeld. Ze heeft de regels van het spel goed door, hoe uitzonderlijk ze in dit land ook zijn. Zij ziet echt wel in dat de toekomst van ECE afhangt van de (overtuigings)kracht van hun eigen plannen. Een vaste financier als ICCO bood zekerheid. Het vinden van andere bronnen is onzeker. Op eigen benen staan is onmogelijk. Maar het grootste probleem is de overheidsangst die er nog altijd heerst voor non profit organisaties. Zij onttrekken zich immers aan de wurgende greep van de centrale overheid. Daarom doet deze overheid er alles aan om hen het bestaan zo moeilijk mogelijk te maken.

Het onderzoek naar mogelijkheden om de Association of Albanian Art Schools tot ontplooiing te laten komen is voor ECE een bijkomende taak, maar voor mij relevant. Met een eenmalig budgetje kon ik ECE vragen de mogelijkheid te onderzoeken dat de scholen tot een gemeenschappelijk statement komen. Veel zal afhangen van de rol van Astrit Lopari, voorzitter van deze Association. Vermoedelijk is hij niet de man die de zaak in beweging kan en wil brengen. Moeten we, ook na de ervaringen in Oostenrijk, niet vooruit te kijken naar de tijd ná het bewind van Astrit?. Moeten we doorzetten of het voor langere tijd laten zitten? Moeilijke kwestie. Het gaat immers om de ontplooiingskansen van zo veel getalenteerde kinderen in een tot mislukken gedoemd systeem voor kunstonderwijs.

Vrijdag 6 november 2009

De stortregens in de nacht waren volgens verwachting. Het weerbericht voorspelde immers niet veel goeds. Des te verrassender was de ochtend. Het was droog met een streepje zon aan de hemel. En dat zou zo blijven tot laat in de avond. Ook op weergebeid stelt dit land je dus voor verrassingen.

Dat gold net zo voor onze eerste afspraak. We zouden op bezoek gaan bij onderwijsdirecteur Mimosa Matraxhiu, de onderwijsinspecteur die al meer dan een jaar op haar post zit. En dat is lang in deze politiek functie. Maar vroeg in de ochtend hoorde ze dat er een grote regeringsdelegatie naar Elbasan komt en dat zij geacht wordt aanwezig te zijn. Als de regering dat een half uur tevoren kan melden, kan zij wel een kwartiertje te laat komen en moet ik me beperken tot een razendsnel beleefdheidsbezoekje. Meteen daarna stapt ze in de klaarstaande dienstauto met draaiende motor.

Met een bezoek aan de Shkolla Xhafer Kongolli rond ik mijn reisje langs de projectscholen af. Ook hier merken we dat het project echt werkt en dat er duidelijk waarneembare verbeteringen in de school zijn. Eerst erger ik me weer aan de ‘dienstkleding’ waarin de leerkrachten geacht worden te lopen. Het zijn witte jassen van goedkope kwaliteit, als waren het oude ziekenhuisuniformen. Voor mij staat dit toch wel ver weg van de ambiance die een school behoort te bieden. Gelukkig is het goed mogelijk voorbij dit uiterlijk gedoe te kijken en te luisteren. Dan merk je hoe de betrokkenheid van de scholen en hun leerkrachten is gegroeid in een paar jaar. De drie (achterstands)scholen hebben nu het gevoel dat ze vooruitgang geboekt hebben. Er wordt met toewijding gewerkt aan de zorg voor de kinderen. Het is (weer) verbijsterend om te horen hoe hard dat nodig is. Dit schooljaar zijn al vijf kinderen met onbekende bestemming verdwenen. Het is de vraag of adoptie binnen het project dat trouwens had kunnen voorkomen. Voor heel veel ouders is het toch onmogelijk om de paar euro’s op tafel te leggen die verplicht zijn voor zaken als schoolcontributie en boekengeld. De andere kant is er ook. Je ziet dat het schoolklimaat verbeterd is, dat de nieuwe directeur een sterke leider is en dat er zorg en aandacht gegeven worden aan kinderen in achterstandssituaties. Er is motivatie genoeg om de laatste projectronde optimaal te benutten.

Mijn volgende ontmoeting is met Bukurushe Manaj, een vrouw die in haar organisatie, net als ECE, een aantal activiteiten op het gebied van beroepsopleidingen voor kanswarme jongeren overeind houdt. Ook haar organisatie werd gefinancierd door ICCO en ook dat houdt op in 2010. We filosoferen over mogelijkheden om samen een en ander te continueren op basis van een gemeenschappelijk projectplan. Dat zal dan gepresenteerd moeten worden onder een ongelukkig gesternte. De centrale overheid doet er nog alles aan om dit soort particuliere initiatieven tegen te werken. Een dieptepunt vind ik het wel als ik hoor dat lokale overheden financieel gestraft worden als ze financieel bijdragen aan dit soort opleidingsprogramma’s. Hoe kan het anders in een land waar het centralisme zo ver gaat dat het zelfs onmogelijk is voor bedrijven om dit soort activiteiten te ondersteunen omdat eventuele steun zwaar fiscaal belast wordt. Dat schijnt anders te zijn met financiële steun aan politieke partijen. Alleen voor dat goede doel blijken fiscale vrijstellingen te bestaan……

Laat in de middag gaan we voor een uitgebreide lunch naar een van de vele leuke restaurantjes buiten de stad. Het is nog altijd droog en ik ben de gast van Fiquerete Trafaqvili, sedert enige tijd de voorzitter van het bestuur van ECE. Oude tijden herleven even als we terugdenken aan de uitgebreide tafelbijeenkomsten in de beginjaren onder de bezielende en spraakzame leiding van  – de inmiddels overleden – Anastas Paparisto.

Aan het eind van de middag tref ik Dritan Pajenga, jarenlang onze steun en toeverlaat en nog altijd een goede vriend. Hij wijdt zich nu volledig aan zijn internetbusiness en is net is toegetreden tot het bestuur van ECE. Uren later dan gepland kwam hij terug van een ‘kort’ bezoek aan Tirana. Hij moest daar wat formulieren inleveren en ondertekenen, maar naar goed Albanees gebruik bleken de procedures op het laatste moment toch anders en daarvoor waren andere formulieren nodig. Het was hem te veel om twee keer op één dag dat hele eind te rijden en daarom kon ik helaas niet bij de presentatie van het nieuwe boek van Flutura Acka zijn (over de Hoxha-tijd, met name in Elbasan).

In de tussentijd volgde ik op TV één van de vele protestacties van de PS die al sedert juni verkondigt dat ze door fraude de verkiezingen verloor. Daarom boycotten ze nu het parlement en voeren ze overal actie. Ineens kwam ik er achter dat het een bijeenkomst in Elbasan was. Ik deed mijn balkondeur open en kon het hele verhaal luid en duidelijk volgen (maar niet verstaan) op het plein voor het gemeentehuis. De heftigheid van alle gebeurtenissen maken duidelijk dat hier alles politiek is. Je bent voor de een en tegen de ander of andersom.

Uiteindelijk arriveerden Tani en ik bij restaurant Attica. Zijn telefoon ging in een half uur zo’n 20 keer over en het leek het alsof oude tijden herleefden. Uiteindelijk was  het alleen maar een storing in zijn internetsysteem, waarover vele klanten belden tot het probleem zichzelf oploste. Weer te eten viel me zwaar, ik at minder dan een halve portie, maar het gesprek met Tani was interessant. Als bestuurslid van ECE kijkt hij nu ‘op afstand’ naar de gang van zaken. Het onwerkelijke is wel, dat hij nu verwacht dat ECE over ruim een jaar voor zichzelf kan zorgen, terwijl dat in dertien voorgaande jaren niet is gelukt. Hij doet ook zijn kant van het verhaal over het mislukken van het plan voor het starten van een privé school voor ICT en grafimedia. Het is eigenlijk zwartepieten tussen ICCO, de verantwoordelijken voor Albanese grondpolitiek (die geen betaalbare grond wilden / konden verkopen) en ECE zelf. Ik onthoud me maar van een mening. Het wordt wel duidelijk dat hij zich maar al te goed realiseert dat het eind 2010 misschien wel afgelopen is met ECE, als ze geen Europees geld weten te bemachtigen. Hij vraagt alvast of ik zonodig beschikbaar ben voor advies bij een eventuele liquidatie.

Door alles heen hoor ik trouwens wel dat hij nu openlijk een PD-adept is (dus volgeling van de huidige regering van Berisha). Dat maakt dat hij ook veel recht praat wat krom is. Verder merk je dat het uitoefenen van een eigen bedrijf heel wat rust geeft in tegenstelling tot het voortdurend moeten operen in de onbegrijpelijke bureaucratie van de centraal geleide onderwijsorganisaties.

Veel later dan goed voor me is,  kom ik aan in mijn hotel. Daar zet ik, zoals gebruikelijk, de TV aan en zie een heel programma met Flutura Acka. Voor zover ik het enigszins  kan volgen doet ze een bijzonder goed verhaal.

Zaterdag 7 november 2009

Het was gisteren dus de hele dag droog gebleven, in tegenstelling tot de verwachting, maar in de nacht kwamen diverse zondvloeden over ons heen en voor de rest van de dag bleef het gewoon regenen. Maar met één regendag in plaats van de voorspelde drie mag ik best tevreden zijn.

Direct na het ontbijt meldt Stefan zich met een interessant boekhoudkundig probleem, over activeren, afschrijven en opbouwen van vervangingsreserves. Blijkt maar weer dat deze technieken in dit land nog niet gemeengoed zijn. Halverwege ons dispuut meldt Astrit Lopari zich zodat we besluiten later op de dag verder te gaan.

Ik zie Astrit voor de eerste keer na Linz en had gehoord dat hij ziek geweest was. Dat is hem aan te zien. Hij blijkt last te hebben van galstenen, extra gehinderd door opspelende diabetes. Deze laatste kwaal maakt dat hij nog steeds niet heeft besloten tot een operatie. Laten we hopen dat het hem goed gaat.

Astrit begint zijn lange verhaal met een uitgebreid bedankje voor de belevenissen in Linz. In de spanning van toen was het er naar zijn mening nog te weinig van gekomen. Voor mij een mooie reden om hem de DVD’s met optredens en foto’s en het fotoboek te overhandigen. Zijn verhaal over de toekomst van het kunstonderwijs is tobberig als altijd. Als ik hem vraag waar het naar zijn mening naar toe gaat, komt hij met lange nostalgische verhalen van hoe het was voor, tijdens en na de Russen (en in mindere mate de Chinezen). Als gebruikelijk stopt hij bij het einde van het communistische tijdperk. Hij zit nog vast in het centralistische denken, dat overigens nog maar al te vaak van toepassing is. We stellen uiteindelijk vast dat hij nu geen rol ziet voor de Association, mede omdat hij de jaloezie en/of concurrentie van zijn 7 collega’s vreest. Als er iets bereikt moet worden, dan moet dat volgens hem op het ministeriële niveau en niet van onderaf. Alles komt wat hem betreft van boven, ook het goede. Daarmee blijft er niets anders over dan ons vooralsnog te richten op het voortbestaan van de kleinschalige relatie tussen Stichting Skampa en zijn school.

Na een snelle lunch met Endri werk ik wat gegevens uit voor een vervolggesprek met Stefan. Maar na zo’n drie kwartier zijn we er nog niet uit en de aangekondigde gasten komen binnen. We gaan namelijk koffie drinken met het hele bestuur. En ze zijn er bijna allemaal. Adem Paralloi ontbreekt wegens een sterfgeval in de familie. En vanwege ernstige ziekte van een familielid geldt hetzelfde voor Jani Dode. Daarentegen is Ardian Turku er wel, ondanks zijn drukke politieke bestaan nu hij het tot vice voorzitter van het Albanese parlement heeft geschopt. Dan blijkt een korte en gezellige bijeenkomst toch tot resultaten te kunnen leiden. Ardian weet hoe de trainingen van ECE volgend jaar geaccrediteerd te krijgen. En dat is bijzonder, want tot nu toe kan dat alleen voor trainingen die het ministerie zelf organiseert (!) Ook voor de Onufri ziet hij mogelijkheden om een reorganisatie naar een publiek – privaat model te realiseren via één van de grote projecten voor Vocational Educationl Training programs. We gaan met spanning afwachten wat onze vrienden voor elkaar krijgen.

Pas laat op de avond kan ik met Eda nog een snel diner nuttigen en de afschrijvingskwestie van Stefan nog een keer doornemen, voordat we morgenochtend de derde en laatste sessie hebben.

‘Avonds is het eindelijk opgehouden met stortregenen en zien we op TV hoe dramatisch de wateroverlast was in enkele andere steden van het land.

Zondag 8 november 2009

Veel vroeger dan gedacht beginnen de afscheidsceremonies. Astrit kan niet komen vanwege een nachtelijk ziektegeval van één van zijn vrienden. Stefan maakt daar snel gebruik van om nog wat meer tijd voor zijn afschrijvingsdiscussie te nemen. Dat is maar goed ook, want het duurde best wel even voor we er helemaal uit waren.

Dan komt Endri aanrijden om me naar het vliegveld te vervoeren. Hij was vroeger dan gepland omdat hij Richard ‘dringend moest spreken’. De lucht is inmiddels  helemaal opgeklaard als we in de richting van de de Kraba pas rijden. Voor het eerst maken we de rit niet in een gebruikelijke Mercedes, maar in een Volkswagen. Uit het nummerbord blijkt dat deze auto uit Tirana komt. Ik vraag nadere uitleg, maar het blijkt dat de beschikbaarheid van deze leenauto onderdeel is van al die Albanese geheime relaties, welke wij als Nederlanders nooit zullen begrijpen, laat staan doorgronden.

Volkswagen of niet, nadat ik al zo veel keer over de pas gereden ben, is het nu voor de eerste keer dat ik helemaal ziek word. Achteraf wordt duidelijk dat het niet door de Volkswagen kwam, maar wel door de (Mexicaanse) griep die ik kennelijk onder de leden had. De volgende week zou ik uitgeteld op bed liggen.

Op weg naar het vliegveld deden we deden nog een onverwachte sightseeing door Tirana, op zoek naar het obscure hotel waarheen Richard ons wilde loodsen. Uiteindelijk vonden we het. Daar bleek zo maar een hele Nederlandse kolonie vol oude bekenden te staan. Ze waren allemaal naar de boekpresentatie van Flutura Acka geweest en knoopten er een goedkoop weekendje Tirana aan vast. Eén van de reisgenoten zou nog een paar dagen blijven en speelde juist een centrale rol in een grappig incidentje. Hij kon zijn kamer (die vol stond met spullen) niet in ‘omdat er werd schoongemaakt’. Toen deze ‘schoonmaak’ klaar was kwam er een stelletje naar buiten, dat kennelijk per uur had gehuurd. Dat was dus de verklaring voor het dagelijkse schone beddengoed!

Uiteindelijk vond het spoedoverleg tussen Endri en Richard plaats op het vliegveld. De vraag was of Richard niet een druktechnische kwestie kon regelen die al een jaar geleden in Tirana geregeld had moeten zijn. Nee, is het logische antwoord. Albanezen kunnen best zakelijke dingen met elkaar regelen en daar hoeven niet altijd Nederlanders tussen te zitten ‘omdat het zo makkelijk is’. Maar het blijkt wel weer eens. Het duurt nog jaren voordat hier het ‘afspraak is afspraak’ gaat gelden.

De vlucht naar huis wordt geen middagslaapje voor mijn grieperige hoofd, maar volop bijpraten met oude vrienden en bekenden. Die griep kon nog wel een dagje wachten.

20 mei – 24 mei 2009

Woensdag 20 mei 2009

Daar gaan we dan.
Het doel van de reis is het driejaarlijkse muziekscholenfestival van de EMU (European Musischools Union).
Meer dan een jaar voorbereiding, gedoe tot het laatste moment, maar uiteindelijk zijn de leerlingen van de Onufrischool met Astrit Lopari, hun directeur, begeleiders en enkele ‘gelukkige medereizigers’ vertrokken voor de lange reis van Elbasan naar Linz. Na maanden voorbereiding waren gisteren uiteindelijk alle visa in orde gekomen, ook al moesten ze daarvoor heel wat keren de reis van Elbasan naar Tirana maken.

Als ik om acht uur in de trein van Utrecht naar Oostenrijk stap, weet ik dus dat ik niet alleen vertrek voor onze Woerdense Kloosterleerlingen , maar ook voor de Albanese vrienden en vriendinnen.
Het werd een reis om niet snel te vergeten.

Ik zat nog geen tien minuten in de trein of de wethouder van Cultuur uit Woerden belde. De Gemeente had grote financiële problemen, dus ze waren met een clubje maar eens met het rode potlood door de gemeentebegroting gegaan. Met het wegstrepen van de subsidie voor Het Klooster zouden ze behoorlijk wat geld kunnen verdienen, dus een subsidiestop leek ze wel een goed voorstel. Ik sta na al die jaren niet meer te kijken van zo’n portie politieke onzin, maar dit sloeg alles. Niettemin was ik voldoende bij mijn positieven om te reageren met: “we zullen zien hoe de bevolking daar over denkt”. Zo kwam tijdens de rest van de reis niets van mijn plan een paar boeken uit te lezen. Ik zat uren en uren aan de telefoon tot ’s middags mijn batterij leeg was. Tegen de avond arriveerde ik in Wels, waar de uitermate comfortabele ICE stopte op het traject dat verder ging naar Linz en Wenen.

Donderdag 21 mei 2009

Op de ochtend van Hemelvaartsdag is alles nog lang uitgestorven. Het is bloedheet.
Ik wandelde een uurtje door het leuke stadje en pleegde nog heel wat telefoontjes met het thuisfront. Vervolgens ging ik voor een paar uur aan het werk, ter voorbereiding van de volgende week.

Na de middag hoor ik dat de Albanese bus inmiddels over de grens met Oostenrijk was en dat ze ongeveer tegelijk met de Woerdenaren zouden aankomen. Ik had ’s morgens al poolshoogte genomen bij het lokale internaat waar de groepen gehuisvest werden. Best comfortabel. De locatie wordt verder gedeeld met groepen uit  Spanje, Duitsland en de Baltische republieken.

Na aankomst begint Astrit meteen te onderhandelen over de repetitietijd van morgen. Hij kreeg al meer tijd dan wie dan ook. Maar, zoals gebruikelijk, wilde hij meer, meer en meer. Daar ben ik na al die jaren wel immuun voor geworden, ook omdat ik weet dat het repertoire door en door gerepeteerd is.

De vertrektijd naar de openingsceremonie in Linz stond vast. Toch wilde Astrit een half uurtje later vertrekken. Ook dat zat er niet in en uiteindelijk zat iedereen, vermoeid en wel, weer in de bus. Gelukkig kregen we onderweg een papieren routebeschrijving want met de prehistorische, Italiaans sprekende TomTom in de Albanese bus zouden we de verzamelplaats nooit gevonden hebben.

De openingsceremonie duurde lang maar het was indrukwekkend. Er werd o.a. een (goed gearrangeerde) potpourri van Europese volksliederen ten gehore gebracht en dat leidde tot kreten van enthousiasme in alle hoeken van het enorme plein, vol met duizenden festivalgangers. Een act met Oostenrijkse folklore kon natuurlijk niet uitblijven, ook al is dat niet echt onze smaak.

Hoogtepunt was het Alle Menschen werden Brüder. Iedereen zong mee, ook al waren er maar heel weinigen die de tekst kenden. Maar het Europese gevoel was er zeker.

Tussendoor werden twee van de Albanese leerlingen, die een woordje Engels spraken, nog even geïnterviewd door de Oostenrijkse televisie. De groep uit Elbasan werd wel als de meest exotische van het hele festival gezien.

Op de terugweg naar Wels werden we verrast met regen en onweer, later zelfs enorme stortregen. Dat moest ook wel na de enorme hitte van de afgelopen dagen.
Tegen 11 uur hadden we nog een meeting over planning en rolverdeling. Met Astrit en onze eigen mannen, Paul en Casper, werd dat een lange en spannende sessie, maar uiteindelijk bleken onoverkomelijk lijkende problemen toch eenvoudig op te lossen.

Vrijdag 22 mei 2009

De aangekondigde regen kan ieder moment naar beneden komen. Het is onzeker of de muziekhappening van vandaag buiten of binnen plaatsvindt.
Met twee bussen gaan we op weg naar onze ‘eigen’ repetitieruimte. Het is een excentrisch gelegen gebouwtje met diverse repetitiemuziekzaaltjes waar een gemiddelde Nederlandse muziekschool jaloers op zou zijn. Eerst zijn er aparte repetities van de orkesten uit Woerden en Elbasan en een soepel verlopende repetitie van het gemeenschappelijke stuk. Dan volgt het pièce de résistance. Het orkest van de Onufrischool had de Kuhnau Variaties van Hendrik Andriessen ingestudeerd, een best wel lastig stuk voor strijkorkest. Met een uitvoering van dit stuk zouden we de Nederlands-Albanese samenwerking symboliseren. Ik had per email vernomen dat ze het stuk inderdaad best moeilijk vonden. Het was wel even spannend nu we het resultaat voor het eerst gingen horen. Het werd een mooie verrassing voor de dirigent van onze muziekschool, Paul vd Reijden en mij. Wat kunnen deze kinderen toch veel. Paul pakte vol energie de dirigeerstok en maakte er in hoog tempo nog iets mooiers van.

Na een lange repetitie was het eindelijk tijd voor de lunch, waar we veel te laat aankwamen. Voordat het zover was, hadden we tijd voor het gebruikelijke incident met Astrit. Hij flipte volledig toen hij hoorde dat de optredens wegens het nadere onweer definitief binnen zouden plaatsvinden, waar helaas geen goede piano stond. Dat betekende dat de twee pianistes vandaag niet konden spelen en moesten wachten tot morgen. De twee pianistes namen het laconiek op, maar bij Astrit leidde het bericht tot een ontploffing met heftige monologen over respect voor de Albanezen en zijn school, waarbij hij het deed voorkomen dat zij eigenlijk wel als de eregasten onder de 7000 deelnemers beschouwd dienden te worden. De leerlingen schaamden zich rot. Ik kende dit soort uitbarstingen en werd weer bevestigd in mijn opvatting. Astrit is in de lokale situatie een sterke directeur va de school maar buiten de deur is hij niet representatief en soms een ‘diplomatiek’ risico. Ondanks de enorme vertraging was er toch nog genoeg te eten. De Oostenrijkse planning is perfect. Er was meer dan genoeg voor honderd laatkomers, alleen een beetje koud.

’s Middags vindt het optreden in Wels plaats, niet op de sfeervolle Stadtplatz, maar  in een redelijk geoutilleerd buurtcentrum. Alle presentaties zijn de moeite waard, niet in het minst die van de groepen uit Woerden en Elbasan. Behalve Astrit kon iedereen leven met de uitgevallen onderdelen van de pianistes.

De enorme onweerwolken dreven net weg, toen we op weg naar het diner gingen. Ik kon de groep Albanezen nergens vinden en kon niet anders dan een keer of 8 een sms sturen naar Eda. Ik wist dat geen enkele Albanese GSM hier werkte, dus ik gebruikte het andere nummer dat Eda me had doorgegeven. Maar helaas, geen respons. Pas om 20 uur kwam er één berichtje binnen. Ze vroegen of ze nog naar het diner konden komen. Uren geleden hat ik ze al gezegd dat ’18 tot 20 uur’ echt betekent wat er staat, dus dat het hier anders gaat dan in Albanië.  Mijn reactie kwam kennelijk aan, want ze kwamen niet meer opdagen. Ook de vele sms’jes daarna leverden weer geen reactie op. We waren ze echt kwijt!

Uiteindelijk kreeg ik om 11 uur ’s avonds nog één kort berichtje: ze waren verdwaald, ze zijn morgen wel op tijd in Linz zijn en dan hoor ik het verhaal wel.

Zaterdag 23 mei 2009’s

Morgens om kwart over negen krijg ik weer een bericht. De Albanezen zijn op eigen kracht vertrokken naar Linz voor de grote slotmanifestatie. Ik ga met de trein en ben er een half uur eerder dan wanneer je met de bus gaat!

Lopende naar de Hauptplatz ervaar ik de festivalstemming onder een stralende zon in een sfeervolle en mooie stad. Als ik daar aankom is het bijna tien uur en is het tijd voor de openingsact. Met enige trots mogen we zeggen dat die verzorgd wordt door de musicalgroep van Het Klooster uit Woerden. Hun optreden leidt tot veel internationale waardering en enthousiasme. Dat is wat anders dan de ‘waardering’ die ons twee dagen geleden ten deel viel uit naam van het College van B&W.

Tijdens het optreden verschijnen de Albanezen inderdaad. Ze worden vergezeld door een Albanees gezin dat al een jaar of tien in Oostenrijk woont. Het mobiele nummer waarmee ik communiceerde blijkt van het elfjarige zoontje te zijn. Deze jongen spreekt geen woord Engels, verstuurt nooit sms’jes en had dus geen enkel idee dat hij berichten binnenkreeg waarop je wel eens zou kunnen reageren. Uiteindelijk hoorde ik het verhaal dat Astrit direct na het optreden voor de tweede keer flipte. Er waren twee lessenaars van zijn school kwijt. Dat werd op en neer rijden van cultureel centrum naar het internaat en terug. De spanning was te snijden. Uiteindelijk werd het probleem opgelost. Ze hadden zich één keer vergist met tellen en er lag er nog een exemplaar in de vioolkoffer van een (arme) leerling die toen nog één keer de volle laag kreeg. Toen Astrit eenmaal was afgekoeld besloot hij tot een uurtje winkelen. Uiteindelijk raakten ze daarbij compleet verdwaald en konden ze, zelfs met de Italiaanse TomTom, op geen enkele manier de weg terug vinden. Pas tegen een uur of elf waren ze in het internaat. Hun diner bestond uiteindelijke uit een vette hap bij McDonalds, zonder dat ze ooit nog kunnen vertellen waar dat was.

Maar goed, ze waren weer terecht en we konden ons begeven naar de Klostergasse, waar één van de 23 podia voor de slotmanifestatie was opgebouwd. We kwamen op een schitterende binnenplaats van een barok gebouw met een nog mooiere akoestiek. Daar zou het orkest van de Onufri zijn beste beentje voorzetten. En het werd een daverend succes. Je zag de verwondering op de gezichten van de vele toeschouwers. Naast de indrukwekkende optredens van de diverse solisten, onder wie de twee pianistes, vormde de uitvoering van de Kuhnau Variaties het absolute hoogtepunt. Een klaterende applaus en toen waren we allemaal even sprakeloos  ….

Na een heel late lunch kon iedereen een tijdje rondzwerven door de stad. Met Eda en Chris, haar man, zocht ik een rustig terrasje buiten het centrum. Daar konden we even rustig van gedachten wisselen over de kansen voor de Association of Albanian Art Schools, die maar niet van de grond komt. We zijn ons nog altijd bewust van het advies van de Nederlandse Ambassade. Kansen voor een verbetertraject met Europees geld lijken er alleen te zijn als er van onder af, dus door de collectiviteit van de Association, een duidelijk vraag wordt geformuleerd. Het is de vraag of we dat de komende jaren voor elkaar krijgen met dit achttal straatarme scholen, waar bij zeven van de acht de directie wisselt met de regelmaat van de Albanese regeringsklok. Hopelijk krijgen we in de komende maanden een iets beter beeld.

Laat in de middag lopen we in vele optochten weer naar de grote Intersportarena langs de Donau. Daar vindt het diner plaats voor alle 7000 deelnemers. Fantastisch hoe de Oostenrijkers ook dit feilloos weten te organiseren. De bijzondere sfeer van het festival bereikte weer een hoogtepunt tijdens de voortdurende muzikale contactmomenten in de gigantische tent. Oostenrijkers, Spanjaarden, Hongaren, Letten, Finnen, Noren, Nederlanders en nog veel meer nationaliteiten: verstaan konden ze elkaar niet maar door muzikaal met elkaar te communiceren ontstond een prachtige uitbarsting van verbroedering. Het bleef niet bij één kippenvelmoment.
In een eindeloze optocht ging het vervolgens naar de Hauptplatz voor de sluitingsceremonie. De sfeer bleef geweldig en het gemeenschappelijk musiceren zorgde voor een volgend hoogtepunt. Tegen tienen barstte het vuurwerk los en dat was het dan. Na een zonnige en warme zomerdag liepen we door een beginnende regenbui terug naar de bussen. Niemand kwam op het idee daarover te klagen.

Rond elf uur waren we terug in het internaat maar de dag was nog lang niet ten einde. Een groepje Albanese leerlingen begon folkloristische Balkanmuziek te spelen (dat spelen ze net zo virtuoos als hun klassieke repertoire). Binnen afzienbare tijd meldden de Nederlanders zich, daarna ook nog de Duitsers en de Spanjaarden en zo ontstond een feest van muzikale verbroedering dat nog tot ver in de kleine uurtjes zou duren. Dat alles onder de permanente supervisie van de tijdelijke, zelfbenoemde opperinspecteur Astrit Lopari.

Zondag 24 mei 2009

Om negen uur zijn we bij elkaar om afscheid te nemen. De Woerdense kinderen hebben een dagreis voor de boeg. Als ze vanavond de Nederlandse grens over rijden en de meeste oogjes al erg klein zijn geworden, krijgen ze de plannen van het College van B&W te horen. Dat hadden we ze maar niet eerder verteld om het plezier van deze prachtige happening niet te bederven.

De reis van de Albanezen gaat drie dagen duren. Eerst gaan ze een bezoekje aan Salzburg brengen, de volgende dag staat Venetië op de agenda en uiteindelijk varen ze met de nachtboot nog een nacht lang van Bari naar de Albanese havenstad Durres. Onderweg slapen ze maar in de bus op een parkeerplaats langs de autostrada. Dat kost geen geld!

Halverwege de ochtend ben ik weer terug in mijn hotel. Ik moest wel mijn kamer uit, maar ik kon de hele dag in de lobby werken en zo nu en dan een wandelingetje door het dorp maken. Het werd in de loop van de dag drukker en drukker om me heen. Het hotel was ook helemaal volgeboekt met gasten die naar het jaarlijkse Wagnerfestival in Wels kwamen. Je gelooft het niet! Een plaatsje met de omvang van Woerden dat ieder jaar een Wagnerfestival heeft in het plaatselijke muziektheater. Dit jaar Lohengrin en Parsifal, met grote namen als Kurt Rydl, Judit Nemeth en Hans Sotin. Wat kan de perceptie van cultuur toch verschillen in delen van dat grote Europa.

De hele dag ben ik bezig met schrijven, mailen en bellen. Pas in de nacht reis ik terug naar Woerden en morgen wordt het volle kracht vooruit. De stemming zit er bij mij ook al in. Er moet actie gevoerd worden. Mijn gedachten zijn soms moeilijk onder controle te houden. Enerzijds de beleving van een paar fantastische dagen waar jongeren uit alle landen daadwerkelijk tonen hoe de universele taal van de muziek verbroedert. Schiller en Beethoven hadden enkele eeuwen geleden een vooruitziende blik! Anderzijds de cultuurbarbaristische gedachten in het kaasdorp Woerden, waartegen we vanaf morgen ten strijde moeten trekken.

Uiteindelijk kom ik met beide ervaringen in het reine en geeft de Oostenrijkse impuls me een ongelofelijke hoeveelheid energie om in Woerden ten strijde te trekken. En de Linzer ervaringen leren maar al te goed waarom dat de moeite waard is.

Epiloog:

Drie weken na het festival hielden we in Woerden de grootste demonstratie uit de geschiedenis van het stadje. Duizenden togen naar het gemeentehuis om uiting te geven aan hun verontwaardiging. De Gemeenteraad toonde zich uiteindelijk een echte volksvertegenwoordiging en veroordeelde de plannen van het College. Twee weken later werden ze definitief afgeschoten en was het College feitelijk vleugellam tot de verkiezingen van het volgende jaar. Dat het een paar maanden later ook nog eens een motie van wantrouwen nipt overleefde, zal een voetnoot in het Woerdense geschiedenisboekje blijven. Echt besturen kwam deze club toch al niet meer aan toe.

Voor dat de Stiching SKAMPA werd opgericht was er een werkgroep in Utrecht actief. Die was in 1994 opgezet op initiatief van de gemeente Utrecht. Een van de eerste activiteiten was in 1995 een bezoek aan Elbasan door Jan Verschuren en Ad Voets. In zijn dagboek noteerde Ad de eerste indrukken.

dinsdag 18 april 1995

Om kwart voor zeven ben ik op Schiphol. Jan wacht al in de hal bij de balie om in te checken voor onze vlucht naar Albanië. We vliegen met Austria Airlines eerst naar Wenen en moeten daar overstappen voor Tirana. Om kwart voor negen kunnen we aan boord.

Het is zwaar bewolkt. Pas als we Wenen naderen breekt de zon soms door. We landen een kwartiertje later dan gepland en kunnen rustig overstappen in het vliegtuig voor Tirana. Na een vlucht van een uur en twintig minuten landen we even na drie uur in de middag op het vliegveld van Tirana.

De eerste kennismaking met Albanië is het vliegveld met een kleine, hobbelige betonnen landingsbaan. Door de raampjes zie je wat velden met op regelmatige afstanden een wachthuisje met een soldaat. Overal staan ook bunkers. Dat zijn betonblokken van enkele meters in het vierkant met een halfronde koepel er op. Aan een of twee zijkanten zitten een paar donkere gaten. Dat zijn de openingen, van waaruit op de vijand geschoten moest worden. Ze zien er dreigend uit, maar ze staan nu leeg. De zon schijnt en de temperatuur is heel behaaglijk, als we met onze handbagage te voet naar de uitgang lopen. We lopen naar de douane via een mooie laan met aan beide kanten wuivende palmen. In de aankomsthal, of beter gezegd het kale, holle, lege en vervallen lokaal, staat in de hoek een houten hok met een loket en het opschrift “change”. Jan wil daar gauw wat dollars omwisselen en er staat slechts één man voor hem, maar die heeft heel lang werk. Eindelijk is Jan aan de beurt, maar ook hij moet lang wachten. Blijkbaar is het heel moeilijk om uit te rekenen hoeveel leke’s we kregen voor 20 dollar. De paspoortcontrole duurt lang. Iedere passagier wordt met de hand ingeschreven in een groot boek. Tegen betaling van 5 dollar krijg ik tenslotte een papiertje – een visum- dat ik moet bewaren tot de terugreis. De bagage controle is ongeveer hetzelfde als in Amsterdam en Wenen. De handbagage moet op een lopende band gezet worden en wordt dan doorgelicht. Metalen voorwerpen zoals messen en fototoestellen, moet je uit op een tafeltje naast een poortje leggen en dan moet je zelf door de poort.

Maar als we denken eindelijk naar buiten te kunnen, wordt Jan staande gehouden door de man van het wisselkantoor. Jan ongeveer 3000 lek’s gekregen, maar dat blijkt een vergissing te zijn, het zijn ongeveer 1000 lek’s te veel. Hoe deze fout mogelijk is, wordt niet duidelijk want de man spreekt geen woord engels. Onze eerste kennismaking is dus meteen al een vreemde ervaring met een geldwisselkantoor op een vliegveld waar je met de grootste moeite 20 dollar gewisseld krijgt.

Buiten in de zon op de stoep staat een hele delegatie ons op te wachten. Een van hen is Besim Kacaku, een apotheker uit Elbasan, die ik al eens in Nederland ontmoet heb. Hij is de man, die aan de gemeente Utrecht het verzoek van het gemeenbsestuur van Elbasan heeft overgebracht. Hij herkent ons en laat ons kennismaken met de rest van het gezelschap. Dat is allereerst Linda Ndrogi. Zij is de vertegenwoordigster van het PUM in Albanië. PUM is de afkorting voor “Programma Uitzending Managers”, maar in het buitenland wordt steeds de afkorting NMCP gebruikt, een afkorting voor “Netherlands Management Consultancy Program”. Linda Ndrogi regelt in Albanië de aanvragen van bedrijven en instanties, die graag een deskundige uit Nederland hebben om te adviseren over ontwikkelingsmogelijkheden.

We worden ook voorgesteld aan Ardian Leka, de man die de komende dagen onze gids en tolk zal zijn. Het is een man, die al wat kalend is. Later blijkt dat hij pas 28 jaar is, van beroep leraar Frans, maar sinds enkele maanden persoonlijke secretaris van de burgemeester van Elbasan. Hij is duidelijk zenuwachtig, maar ook ik voel me erg onwennig. De derde man is de chauffeur, waarvan ik de naam niet versta. Hij spreekt uitsluitend Albanees met soms een herkenbaar Italiaans woord. Later wordt me duidelijk dat hij Mohammed Hudhri heet.

Terwijl we over en weer wat beleefdheden uitwisselen, worden we van diverse kanten aangeklampt door mannen, die onze koffers willen dragen en wegbrengen. Onze chauffeur neemt echter het initiatief en dirigeert onze bagage naar een grote zilverkleurige Volvo. We worden ook aangesproken door een man, die zich in het Nederlands voorstelt. Het blijkt de Nederlandse ambassadeur te zijn, baron Van Pallandt. Hij zat blijkbaar ook in het vliegtuig en informeert naar het doel van onze reis. Hij toont veel interesse voor onze missie en wil graag na afloop horen hoe het ons vergaan is. Natuurlijk beloven we dat. Ondertussen probeert een agent ons duidelijk te maken, dat we door moeten lopen. We mogen hier kennelijk niet blijven staan. Het is niet duidelijk waarom en eigenlijk reageert ook niemand. Het staat vol mensen, die links en rechts met elkaar staan te praten. De meesten lijken Albanezen te zijn, maar er zijn ook een paar groepjes buitenlanders. Een groep herken ik. Het is een of andere christelijke groep, die in Wenen al opviel, omdat in de wachtruimte godsdienstige liederen repeteerden. Het waren een stuk of vijf jongeren onder leiding van een struise, bonkige vrouw met gitaar. Ze willen kennelijk in Albanië komen getuigen van hun opvattingen. Ik vraag me af wat de Albanezen zelf daarvan denken.

We gaan naar de auto, die ons naar Elbasan zal brengen. Het blijkt de officiële auto van de gemeente te zijn. Ardian Leka vertelt ons, dat deze auto met chauffeur ons ter beschikking zal staan in de komende twee weken. Ik heb mijn videocamera al uit mijn bagage gehaald en wil wat opnamen maken. Al rondkijkend zie ik echter, dat niet alleen het douanelokaal een armoedige indruk maakt. Ook hier buiten is alles verwaarloosd. Het plein zit vol gaten, sommige lantaarnpalen hangen scheef, links en rechts zie ik kapotte ramen. Ik mag in de Volvo voorin zitten, wat me goed uitkomt,want ik zie op tegen deze autoreis. Stel je voor dat het een wilde chauffeur is, die over deze slechte weg snelheid wil maken. Mijn maag komt al in opstand bij de gedachte daaraan. Ik zoek naar de veiligheidsriem, maar die zit achter ergens aan vast. Dan maar zonder, de chauffeur heeft er ook geen aan.

Voorzichtig probeert onze chauffeur zijn auto tussen de mensen door te laveren, die dwars over de straat lopen en blijkbaar geen trottoir gewend zijn. Even later zijn we uit de drukte en op weg. De chauffeur rijdt gelukkig heel voorzichtig en probeert alle kuilen te vermijden. Soms moet hij daarvoor helemaal op de linkerweghelft rijden, maar dat is blijkbaar geen probleem. Er staan trouwens toch nergens witte strepen. De weg van het vliegveld naar Tirana blijkt niet meer dan een smalle tweebaansweg te zijn, die nodig opgeknapt moet worden. Zo te zien is er al jaren niets aan gedaan. We komen bij een brug, waarvan de leuning bestaat uit betonnen halve bogen.

Waarschijnlijk is dat indertijd een leuke brug geweest, maar sinds een of andere auto een deel van de leuning geramd heeft en vernield ligt is dat stuk leuning verdwenen. In de sloot ligt trouwens nog een autowrak. Even verder is vroeger blijkbaar een bevloeiingssysteem geweest, want langs de weg loopt een betonnen goot op betonnen poten. Het systeem werkt echter duidelijk niet meer, want op sommige plaatsen is de goot ingestort. Weer even verder staan staketsel van wat eens kassen geweest zijn. Er zit geen glas meer in en alles is overwoekerd. Overal waar je kijkt is verval.

We naderen Tirana na een rit van 10 km. Langs de weg staan overal waterplassen, hoewel het nu mooi weer is. Misschien heeft het pas geregend. Ik zie veel oude auto’s staan, waar mensen mee bezig zijn. Langs de weg staat iets wat eens blijkbaar een monument geweest is, waarschijnlijk een fontein, want uit een opening stroomt water. Een jongetje heeft daar een autowasplaats van gemaakt. Op een paal langs de weg heeft hij het aangekondigd: “Lavazh” . En hoe dichter we bij de stadkomen des te meer kraampjes staan er langs de weg. Dikwijls is het slechts een tafel met daarop wat artikelen, dikwijls ook slechts een stuk plastic op de grond met daarop een paar schamele artikelen. Ik zie een oude vrouw zitten met een trosje bananen voor zich. De armoe is hier zo duidelijk zichtbaar dat ik mijn camera niet durf te pakken. Ik hou de armsteun van de deur stevig wast, want soms maakt de chauffeur een onverwachte beweging. Hij rijdt overigens voortreffelijk en ik heb geen last van wagenziekte.

In Tirana mijden we kennelijk de binnenstad. De chauffeur zoekt behoedzaam een weg tussen horden voetgangers en fietsers, die van links en rechts te voorschijn komen. Er staan soms stoplichten, maar fietsers en voetgangers trekken zich daar niets van aan. Links van de weg fietsen is blijkbaar ook gewoon. De chauffeur claxonneert voor iedere fiets en iedere voetganger, niet een keer, maar een hele serie achter elkaar. Andere auto’s doen het ook. Het is niet druk met auto’s, maar overal klinkt steeds claxongetoeter.

We verlaten de stad en de vlakte waarin Tirana ligt. De weg begint te stijgen. In de verte liggen de bergen, sommige zelfs met besneeuwde toppen. Onze chauffeur stuurt heel behendig door de haarspeldbochten en zoekt steeds een weg tussen de vele kuilen. In de bochten en op de bruggen staan overal dezelfde halfronde betonbogen, zoals op de eerste brug bij het vliegveld. Overal zijn ze ook beschadigd en zijn soms hele stukken in de diepte verdwenen. Soms is zelfs een stuk van de weg in de diepte verdwenen.

Het landschap is mooi. Prachtige bergen en diepe dalen met prachtige vergezichten. Van verre is het een romantisch landschap met hier en daar een mooi restaurantje. Dichtbij blijkt het echter allemaal vervallen te zijn. Langs de weg grazen geiten. Een jongetje hoedt een paar schapen. Een paar ezels staan midden op de weg en blijven staan. De auto’s moeten er maar om heen rijden, want op claxongetoeter reageren ze niet meer.

Elbasan ligt ruim 50 km van Tirana. Halverwege stoppen we even boven op een bergkam. Op dit punt heb je zowel naar de het oosten als naar het westen een prachtig uitzicht over bergen en dalen onder een stralend blauwe lucht. Wel valt het op dat er zo weinig bomen groeien. Overal zie je kale plekken en de sporen van bodemerosie. Veel hellingen zijn kaal.

We dalen af naar Elbasan. De stad ligt in een breed dal, heel schilderachtig vanaf de hoge bergweg. In de verte zie ik wat flats en huizen, maar allesoverheersend is een staalcomplex, grauw en bruin, verroest en vervallen. Afgebroken leidingen steken doelloos de lucht in. Aan een kabelbaan hangen transportbakken, sommige zijn half afgebroken. We krijgen weinig uitleg van onze gids, maar dat hoeft ook niet. De beelden spreken voor zichzelf.

We stoppen bij hotel “Skampa”, een flat van een hotel met een statige trappen naar de ingang. De treden zijn uitgesleten, maar dit is kennelijk het grote hotel van de stad. We worden naar een kamer begeleid, waar we wat te eten krijgen. Het is een sobere maaltijd: een lapje vlees met frites en wat sla. Het smaakt goed met een biertje erbij. Dat blijkt Amstel bier te zijn, gebrouwen in Griekenland.Om 6 uur worden we naar onze “residentie” gebracht. Dat blijkt een oude villa te zijn boven op een berg net buiten de stad.

Elbasan is een stad met 115.000 inwoners, maar de afstanden zijn niet groot. De villa ligt dicht bij het centrum. Vroeger was dit een verblijf voor communistische partijbonzen en ontoegankelijk voor gewone mensen. Nu staan er geen soldaten meer op wacht en zijn er geen bewoners meer. De villa is nog eigendom van de staat, die een bewaker heeft aangesteld. De gemeente kan er gasten in onder brengen en wij zijn dit keer de gelukkigen, maar ook de enigen. Jan en ik krijgen iedere een ruime, maar sobere kamer. We pakken onze spullen uit en willen ons even verfrissen in de badkamer, die tussen onze kamers is. Er is echter geen water, geen koud en geen warm water.

Om 7 uur worden we weer afgehaald voor een wandeling door de stad. Het hoofd van de afdeling Sport en Cultuur is onze gids. Hij spreekt slechts Albanees en Ardian Leka vertaalt alles wat hij vertelt over de rijke historie, de geschiedenis van de oude citadel, de tijd van de overheersing door de Turken, de bevrijding onder leiding van hun nationale held Skanderberg en nog veel meer. Het meeste ontgaat me, want het engels van onze gids versta ik maar half. Het is ontzettend druk op straat, overal lopen mensen. Blijkbaar komen onze gidsen ook veel bekenden tegen, want we stoppen telkens en worden voorgesteld aan iemand. Iedereen geeft iedereen telkens een hand. Overal zie je mensen, die elkaar een hand geven.

Om 8 uur staat er weer een diner op ons te wachten, maar dat slaan we af. We hebben vandaag al zoveel gegeten. We zijn moe en verlangen naar rust. De auto staat weer klaar om ons terug te brengen naar de villa. Gelukkig is er nu water en kunnen we ons verfrissen.

Ik zit nu op mijn kamer met mijn dagboek op mijn knie; er staat geen tafel om op te schrijven. Jan slaapt misschien al en ik zal zijn voorbeeld gauw volgen. Eerst moet ik echter mijn dagboek bijwerken. Zoveel indrukken op een dag, dat vergeet je als je dat niet op tijd vastlegt. Even dreigt het fout te gaan. Het licht valt plotseling uit.Gelukkig heb ik een zaklamp bij de hand. Na enkele minuten springt de lamp weer aan. Het zal wennen worden; overal armoe, geen water, soms geen licht. Wat zullen we morgen horen en zien? Om half elf doe ik het licht en val als een blok in slaap.

woensdag 19 april

Het bed is niet best, het zakt helemaal door. De dekens zijn loodzwaar, maar ik heb toch behoorlijk geslapen tot een uur of zes. Toen begint er ergens plotseling een radio keihard te loeien. Het is waarschijnlijk een Albanese zender, want het is dezelfde soort muziek als gisteren in de auto. Ik noem dat maar Turkse muziek, omdat het ons zo vreemd in de oren klinkt, eentonige, wisselend van ritme, een beetje schei met vreemde melodielijnen en vreemde instrumenten. Toch is het blijkbaar populaire muziek, want onze chauffeur neuriede gisteren mee. Ook nu om 6 uur in de morgen zingt iemand luidkeels mee. Als ik weer half ingeslapen ben, hoor ik plotseling een bekende melodie. Het is een Italiaanse song, die in het Nederlands door Paul de Leeuw populair gemaakt is. Gek eigenlijk dat die plotseling wel vertrouwd in de oren klinkt.

Om half acht klopt Jan op mijn deur. Het is tijd om op te staan. We kunnen echter niet douchen, want er is geen warm water. Om 8 uur stopt ook het koude water. Om kwart over acht staat de auto weer voor de deur met onze gids, Ardian Leka. Hij begeleidt ons naar Hotel Skampa, waar we het ontbijt nuttigen: gebakken ei met dikke stukken brood en thee. Het smaakt goed. Tijdens het ontbijt bekijken het programmavoorstel dat onze gids voor deze week gemaakt heeft. Vandaag gaan we eerst kennis maken met de burgemeester, met de inspecteur van het onderwijs en met de “Pedagogische School”, een opleidingsschool voor leraren in het basisonderwijs. Bovendien is een uitstapje buiten de stad gepland.

Om 9 uur worden we ontvangen door de burgemeester in zijn kamer. Aanwezig zijn tevens de loco-burgemeester, de gemeentesecretaris en Besim Kacaku, de apotheker. De burgemeester houdt een eindeloos verhaal, dat zin voor zin vertaald wordt door Ardian Leka. Ik kan het moeilijk volgen, want de man vertelt over vroeger, over historische gebeurtenissen en over de grootheid van het vroegere Elbasan. Hij hoopt dat wij hulp kunnen geven om hun problemen op te lossen. Hij heeft echter commentaar op de zendingen goederen, die tot nu toe uit Utrecht gekomen zijn. Daar zaten blikken voedsel bij, die ouder waren dan de toegestane datum en kleren, die oud en versleten waren. Dat vindt hij geen goede hulp en hij wil dat wij daar verandering in brengen. Hij wil dat de goederen in een gesloten wagen komen, alleen voor de gemeente Elbasan en niet samen met spullen voor particulieren. Hij wil ook waardevolle goederen en geld. Wat hij daarmee wil doen en of er plannen zijn om de omstandigheden in de stad te verbeteren wordt niet duidelijk.Jan legt uit dat wij weinig kunnen doen aan de zendingen. We zijn afhankelijk van de transporteur, die bereid is het een en ander mee te nemen tegen een gereduceerde prijs als er ruimte over is. Als we een complete aanhanger volledig moeten betalen kost ons dat f. 10.000,- en zoveel geld hebben we niet. Het zijn juist de transportkosten, die het moeilijk maken om alles te sturen wat we hebben. Als het goed gaat zal deze week een zending schoolmeubelen arriveren, maar wat er precies komt kunnen we nu niet zeggen. Bovendien kunnen wij geen particuliere giften verhinderen. Als iemand in Nederland aan de transporteur groenten in glas aanbiedt en de transportkosten wil betalen, kunnen wij dat niet verhinderen, ook al zou de houdbaarheidsdatum verstreken zijn. Wel stelt Jan dat wij ons zullen bezinnen op de vraag of de waarde van de goederen opweegt tegen de transportkosten, die wij daar voor moeten maken.

De burgemeester is duidelijk niet overtuigd door de woorden van Jan. Hij zegt dat hij liever het geld van de transportkosten heeft dan de goederen. We blijven vriendelijk maar het gesprek maakt ons duidelijk, dat we met deze man weinig verder komen. Hij hoopt dat we voor de scholen iets kunnen doen. Ik krijg de indruk dat deze man verbitterd is en weinig hoop heeft op verandering in de toekomst. Met veel omhaal van woorden maakt hij ons duidelijk dat de Albanezen best hun problemen op kunnen lossen als wij maar geld en goederen geven. Over de werking en de gevolgen van de vrijemarkteconomie heeft hij geen enkel idee. Hij denkt in termen van een centrale planeconomie onder een gedemocratiseerd bestuur. Jan schildert hem voor dat in een Westers maatschappijmodel heel andere aspecten een rol spelen, zoals eigen initiatief, creativiteit, flexibiliteit en zelfstandigheid. Jan geeft ook aan dat het onderwijs van nu de jeugd moet voorbereiden op deze maatschappelijke eisen in de toekomst. De burgemeester bromt wat en praat verder over andere dingen. Misschien kunnen we vanavond wat meer begrip voor elkaar krijgen, want we worden uitgenodigd om bij hem thuis te komen eten.

Om 11 uur worden we ontvangen door Adem Paralloi, onderwijsinspecteur voor het gehele onderwijs met uitzondering van de Universiteit. Hij geeft ons een duidelijk overzicht over de aantallen scholen en leerlingen en over de wijze van beheer. Hij blijkt in feite de regionale directeur te zijn van alle scholen. Hij benoemt alle leraren en beslist over de toewijzing van geldmiddelen. Hij vertelt over een Deens project, waarin onlangs 30 leraren en studenten gedurende drie weken in Denemarken kennis hebben kunnen maken met het Deense onderwijs. Dit Deense project is vooral gericht op het “democratiseren” van het onderwijs, maar uit zijn verhaal wat ons niet helemaal duidelijk wat dat in zijn open eigenlijk inhoudt. Over verdere plannen in dit project worden we niet wijzer.

Op de Pedagogische School “Luigj Gurakuqi” worden we ontvangen door Dritan Pajenga, een jonge directeur, die Engels spreekt. Hij is de eerste man met wie we rechtstreeks kunnen praten. Hij ontvangt ons in zijn sobere, maar nette kamer met een groep van vijf oudere mannen, die geen Engels spreken. Hij stelt ze allemaal voor. Er zit ook een man tussen, die Duits spreekt en die een onaangename indruk maakt. Hij wil zich zelf voorstellen en heeft een heel verhaal over zijn ervaringen in Oostenrijk.

Later vertelt Jan dat deze man vorig jaar directeur was of althans woordvoerder van de school. Jan is vorig jaar voor het eerst hier geweest en heeft hem toen al ontmoet. Ook toen was hij niet gecharmeerd van zijn verhaal. De man wil zich duidelijk profileren ten gunste van Pajenga.

We krijgen vervolgens een overzicht van het programma van deze school voor leerlingen van 14 tot 18 jaar. Er zijn nu 568 leerlingen, die opgeleid worden als algemeen leraar voor leerlingen in het primaire onderwijsonderbouw (6 tot 10 jaar) of als leraar Frans, Duits of Engels in bovenbouw van het primaire onderwijs (10-14 jaar). Pajenga heeft een goed verhaal over de noodzakelijk onderwijsvernieuwing en met name over de eigen verantwoordelijkheid en initiatief van de leerlingen. We krijgen ook een rondleiding door de school, een gebouw van meerdere verdiepingen met hoge donkere gangen. Overal is te zien dat de school oud is en versleten. Op veel plaatsen zijn bijvoorbeeld zit geen deksel op de contactdozen van de elektrische leidingen. Duidelijk is dat er in de afgelopen jaren geen onderhoud is gepleegd. De deuren zijn versleten en slecht gerepareerd. Het meubilair is oud en versleten, verveloos en gerepareerd door een schele timmerman met twee linkerhanden. Iedere doe-het-zelver bij ons kan dat beter. En toch …. de school is ordelijk. De leerlingen houden zelf mee de boel school. Er zijn nauwelijks leermiddelen. De kasten zijn leeg en blijkbaar is het nodig het weinige wat er is goed op te sluiten. Op iedere deur zit een slot en als we een lokaal verlaten wordt alles meteen weer afgesloten.

Er is een klein museumpje in, waarin vele portretten hangen van mannen, die in het verleden een rol gespeeld hebben in de geschiedenis van deze school. Er is een vereniging van oud-docenten; de “Nomalisti”. De “Luigj Guraquki” is de oudste opleidingsschool van Albanië en daar zijn ze trots op. In het museum hangen veel portretten van oud-docenten. Enkele van die mannen blijken onder het communistische systeem vermoord te zijn.

Deze school is een “boardingschool”, een school met internaat. De directeur van het internaat laat ons zijn nieuwste aanwinsten zien: douches. We komen in een donker hok waar langs de wand een stel totaal versleten wasbakken staan, smerig en bijna allemaal gescheurd en kapot. De vloer is nat, in de muur zijn gaten gehakt om leidingen te leggen, maar daarna is niets meer aangesmeerd. Boven de wasbakken hangen een tiental nieuwe boilers. Vanaf iedere boiler steekt een dikke (verwarmings)pijp een eind de ruimte aan. Op een of andere vreemde manier is aan het eind daarvan een douchekop gemonteerd. Een paar stukken muur zijn betegeld, maar het grootste gedeelte is net als de vloer, ruw beton, hobbelig en vies. Een leerling leidt ons trots rond, een andere komt bedelen om meer douches.

Het is middag, half twee. We gaan ergens eten. We komen terecht in een eettentje aan de rand van de stad, dat toebehoort aan de directeur van het internaat. Het is klein smoezelig hok in een vervallen buurt, verborgen achter flats en alleen bereikbaar via een straatje vol puin, waar een kapotte waterkraan staat te spuiten en de straat in een modderpoel heeft veranderd. We krijgen een groot stuk lamsvlees met veel vet, koude frites en een stuk brood voorgezet. Met moeite krijg ik wat naar binnen.

Na de lunch worden we teruggebracht naar onze villa, die er na onze ervaringen van deze morgen minder vervallen uitziet, dan ik eerst dacht. We kunnen even uitrusten en worden rond half zes opgehaald voor een toeristisch uitstapje. We gaan over de rivier de Skumbini de bergen in. Ongeveer 20 km buiten de stad liggen warme bronnen. Eens is dit een mooi kuuroord geweest, waarschijnlijk voor de partijbonzen van het communistisch regime. Nu is alles vervallen. De hotels met modderbaden staan leeg, de leidingen zijn gebroken en het stinkt overal naar zwavel. Links en rechts is nog te zien dat er vroeger mooie parken en wandelpaden gelegen hebben. Nu hobbelen we voorzichtig door diepe poelen naar het hogere gedeelte, waar het warme water uit de grond opborrelt en naar een beekje stroomt. Hier en daar zie je mensen, die nu een onderdak gevonden hebben in de resten van de voormalige badgebouwen. Ik maak wat video-opnamen. Ondanks het verval is het een interessant gebied. Het heeft iets van een oude Romeinse ruïne, die getuigt van een glorievol verleden. Het verschil is dat dit duidelijk een recent verleden is met resten van onze tijd: verbogen en gebroken plastic waterleidingen, omgevallen en verroeste lantaarnpalen en uitgebrande autowrakken.

We dineren vanavond bij de burgemeester thuis. Het eten is goed, lekker en gevarieerd. Vooraf krijgen we groenten met kaas, dan kippenbout met frites en gebak na. De burgemeester praat veel en wil veel over ons eten. Het gesprek is niet ongezellig, maar blijft beperkt tot algemeenheden. Om 11 uur zijn we weer terug in de villa. De eerste dag zit er op. Een dag met veel indrukken, maar verwarrend. De situatie is me erg onduidelijk. Misschien wordt het morgen beter.

donderdag 20 april

Om kwart voor zes – een kwartier eerder dan gisteren- word ik gewekt door een luidblerende radio. Na 10 minuten stopt hij als iemand luidkeels iets onverstaanbaars brult. Ik slaap weer in tot Jan me om 7 uur wekt. Beneden staat de beheerder op ons te wachten en presenteert een kopje koffie, voordat we naar het ontbijt in hotel Skampa gaan.

Voordat we op bezoek gaan bij een school, is er tijd om een wandeling te maken langs de winkels in het centrum. Het zijn meestal donkere hokken met zware tralies voor ramen en deuren. Overal staan ook kiosken. De meesten zijn vervallen, maar er staan ook een paar nieuwe, westers ogend en met veel kunststof. Dit zijn merendeels Italiaanse tentjes met allerlei westerse consumptieproducten of koffietentjes. Het is druk op straat, vreemd druk. Het zijn voornamelijk mannen, die kuieren, stil staan en een praatje maken. Bijna niemand is op weg ergens naar toe. Een paar vrouwen werken in het plantsoen en vegen de straat.

Om 10 uur zijn we te gast op de muziekschool “Onufri”. Dit een “elementary-school” (6-14 jaar), waar kinderen naast het normale schoolprogramma muziek- of schilderlessen krijgen. Van tijd tot tijd worden er muziekuitvoeringen gegeven en exposities van schilderijen en tekeningen ingericht. Deze school wil graag contact met een muziekschool in Woerden. De school ziet er slecht uit. Jarenlang is er kennelijk geen onderhoud gepleegd. Ook de muziekinstrumenten zijn oud en versleten. We krijgen een voorstelling van een groepje leerlingen. Een koortje zingt een paar bekende liederen, een meisje speelt op de piano en een orkestje speelt een paar klassieke nummers. Ik heb mijn videocamera geïnstalleerd om opnamen te maken, maar er is weinig licht. Halverwege valt mijn camera om een of andere reden uit. Ik denk dat de band vol is en ik heb geen reserveband bij. Na kort beraad rijdt de chauffeur met me terug naar de villa om een nieuwe te halen. Twintig minuten later ben ik terug en neem het orkest op. Het koor en de musici spelen opvallend goed, zij het op een andere manier dan wij gewend zijn. In mijn oren klinkt het alsof er sneller en meer staccato gespeeld wordt dan bij ons gebruikelijk is. Als de opnamen klaar zijn, willen ze graag het resultaat zien, maar er is geen Tv-toestel in de school. De dirigent en een paar docenten kunnen slechts een paar beelden zien in de zoeker van de camera. Ik maak nog wat opnamen van tekeningen en schilderijen en dan gaan we terug naar het stadhuis.

In de kamer van de burgemeester staat een fax, die geschonken is door de gemeente Utrecht. Er is echter een Nederlandse handleiding bij en daarom zijn naam en telefoonnummer nog niet gewijzigd. Wie tot nu toe een fax uit Elbasan kreeg las daarop de gegevens van de gemeente Utrecht. We veranderen de gegevens en leren Ardian Leka hoe het apparaat ingesteld kan worden. Bij de lunch hebben we nog een heel gesprek over de organisatie van een gemeente, over automatiseringsmogelijkheden en over het opzetten van projecten.

Het middagprogramma wordt een grote verrassing. Onze gids, Ardian Leka, had aangekondigd dat in een zaaltje een paar musici optraden en dat wij daar ook welkom waren. Tot onze verbazing werd het echter een complete voorstelling in een grote zaal, speciaal voor ons als enige gasten. Een 6-mans orkest speelde en begeleidde een zangduo, een zangeres en twee andere zangers. Het bleken bekende musici te zijn van Albanese liederen. Het klonk heel professioneel en ontroerend. Het laatste lied was zelfs speciaal voor ons aangepast. Hoewel de belichting slecht was en mijn opnamemogelijkheden beperkt, heb ik alles zo goed mogelijk op de video vastgelegd. Na afloop bedankte Jan het gezelschap en dronken we samen nog een glaasje frisdrank. Toen kregen we nog een extraconcert van de gastheer, die voortreffelijk gitaar speelde en van de accordeonist, die hem begeleidde. Het waren twee ras-musici, die samen verschillende stukken speelden. In plaats het geplande half uur, bleven we twee uur.

Rond half zeven gingen we naar het huis van Ardian Leka, die ons aan zijn vrouw voorstelde. We dronken samen wat en bekeken de video-opnamen van de muziekschool en het concert. Toen ontdekte ik dat een deel van de opnamen op de muziekschool gewist waren. Ik had voor de dirigent van het orkest de band teruggespoeld en gedeeltelijk laten zien. Daarna was ik vergeten de band weer door te spoelen. Na overleg met Leka besloten we daarom de muziekschool te vragen nog een keer op te treden.

Het diner werd ons vandaag aangeboden door Besim Kacaku, de apotheker. Hij neemt ons mee naar een restaurantje, waar kaarsen branden en een zaklamp de bar verlichten. In deze straat is het licht uitgevallen. Dat gebeurt bijna iedere avond, vertelt de apotheker. Na een kwartiertje springt het licht echter plotseling weer aan. We zitten in een modern ingericht eethuisje, dat ook in Nederland geen slecht figuur zou slaan. Even later komt een vierde man aan tafel. Het is de heer Delghiueri, de directeur-arts van de vrouwenkliniek. Morgen gaan we in zijn kliniek kijken. We krijgen een glas “raki”, een sterk alcoholische Albanese drank, enigszins vergelijkbaar met Hollandse jenever. Bij het eten drinken we rode Albanese wijn, die voortreffelijk smaakt, maar ook een beetje koppig is.

Tegen 11 uur zal Besim Kacaku ons terugbrengen naar de villa, maar eerst wil hij ons nog zijn nieuwe apotheek laten zien, die binnenkort open gaat. Het is een modern ogende zaak. Bijna alle medicijnen en instrumenten komen uit Nederland. Ook de aankleding komt uit Nederland, maar er ontbreken drie van de vier nieuwe lampen. Die zijn verdwenen uit de laatste hulpgoederenzending. De apotheker suggereert dat ze misschien wel in Elbasan zijn gestolen bij het uitladen van de hulpgoederen in het dormitorium van de Pedagogische School.

vrijdag 21 april

Vanmorgen werd ik weer wakker rond een uur of zes, maar dit keer niet vanwege een luidbrullende radio. Daarom heb ik me snel omgedraaid en doorgeslapen tot een uur of acht. Na het ontbijt – met brood en jam, zoals iedere dag- gingen we op zoek naar Jolanda

van Sloten in het weeshuis van Dick en Judy Smith. Dat gaf aanvankelijk consternatie, want het echtpaar Smith heeft blijkbaar een controverse met het gemeentebestuur. Volgens Leka gaat het om eigendomsrechten, maar daar horen we misschien meer van als we met Jolanda spreken. We maken een afspraak voor a.s. Maandagavond.

Om 10 uur worden we ontvangen door de directie van het ziekenhuis. De weg er heen loopt door een sterk verkrotte buurt. De weg is uitermate slecht. Het ziekenhuiscomplex maakt een sterk verwaarloosde indruk, oud, vervallen en veel kapot. Op de gekste plaatsen stroomt water uit gebroken leidingen. In veel ramen staat geen glas en het stinkt overal verschrikkelijk. De kamer van de directeur is netjes, maar heel armoedig. Overal zie het zelfde soort meubilair. Kasten met ronde hoeken en ingelegde figuren. Het is vrijwel hetzelfde meubilair als in onze villa en in het hotel. Het is duidelijk het uniforme meubilair dat vele jaren lang gebruikelijk was in alle openbare gebouwen. De directeur heeft een waslijst van wensen, maar speciaal wijst hij op het gebrek aan management in het ziekenhuis. Overal lopen inderdaad mensen vrij doelloos rond; er is duidelijk gebrek aan een duidelijke taakverdeling, aan onderlinge samenhang tussen afdelingen en aan centrale voorzieningen. Vooral de centrale keuken en wasserij zijn volgens de directeur een puinhoop. Overal ligt rotzooi, waar iedereen langs loopt. Via omgevallen muren, diepe kuilen en grote modderpoelen gaan we vervolgens naar het psychiatrisch ziekenhuis. We moeten deze weg volgen want de gewone straat is onbegaanbaar geworden. Auto’s kunnen het hoofdgebouw niet meer bereiken. Binnen is het ook een doffe ellende. Ik ben blij als we na een weinigzeggend verhaal van de directeur weer terug gaan naar onze auto.

Na de lunch hebben we een vrije middag. Eigenlijk weet ik nog maar weinig anders, dan dat het in de scholen en ziekenhuizen een doffe ellende is. Ik heb geen idee wat we hier structureel aan kunnen doen. Niemand heeft iets verteld over plannen om iets te verbeteren. Het lijkt wel of de directies geen enkel idee hebben hoe ze in hun situatie verbetering kunnen brengen. Het eerste wat je toch zou kunnen doen, ook al heb je geen geld, is orde brengen en de rotzooi opruimen. Een grote schoonmaak zou al wonderen doen.

Tegen zes uur worden we vanavond afgehaald door Besim Kacaku, die ons naar de vrouwenkliniek van dokter Delghiueri zal brengen. Eigenlijk heb ik helemaal geen trek om weer zo’n vervallen, stinkende kliniek te bezoeken. We kunnen echter moeilijk weigeren en bereiden ons daarom maar voor op het volgende treurige verhaal. De dokter is wat verlaat en daarom wachten we buiten bij de poort. De vrouwenkliniek ligt achter een grote muur met een stevige poort. Bij de ingang zit een wachter. Tot mijn verrassing zie ik dat dit ziekenhuis er beter uitziet. Het valt op dat de stoep, borders en de omgeving van het gebouw er beter verzorgd uit zien dan de ziekenhuizen, die we vanmorgen bezochten. Als dr. Delghiueri komt, verontschuldigt hij zich en laat ons binnen via de hoofdingang, een sobere entree, maar keurig netjes en links en rechts een bloempje. De kamer van de dokter is klein, maar ordelijk. De gangen zijn schoon en ordelijk. De meeste t. l.-lampen zijn kennelijk kapot en op een aantal plaatsen is een gloeilamp rechtstreeks aan de elektrische draden gesoldeerd. Dit is natuurlijk een gevaarlijke oplossing, maar het werkt. De gangen zijn verlicht en het ruikt er fris. De dokter laat ons de babykamers zien. Overal is het rustig, warm en schoon. Overal zie je ook verpleegsters, die keurig in het wit gestoken hun werk doen. Op iedere afdeling stelt de dokter ons voor aan een vrouw, die daar de leiding heeft. Ze glundert als de dokter vertelt, dat zij zo goed voor haar afdeling zorgt. Op de couveuseafdeling staan slechts 2 couveuses, maar er zijn 5 couveusekinderen. In de ene couveuse liggen twee baby’s, in de andere drie. Een zuster laat zien, dat ze hier ook een apparaat heeft om geelzucht te bestrijden met een speciaal soort hoogtezon. Er blijkt echter in het ziekenhuis geen reservelamp te zijn. In een andere kamer – een zaal mag je het niet noemen – hangen een serie wiegjes dicht tegen elkaar aan een balk. In iedere wieg ligt een baby rustig te slapen onder een oud en dikwijls versleten dek, dat echter schoon is. Wel valt op dat er overal grote donker roodpaarse vlekken op de lakentjes zitten. Het lijken wel bloedvlekken, die er niet meer uitgaan. De dokter ziet dat we er naar kijken en zegt: “ Weet u wat dat is?” Ik durf niet te zeggen dat ik denk dat het bloedresten zijn. Hij glimlacht en zegt in het Frans – hij spreekt alleen maar Frans – “Dit is geen bloed, dit is stempelinkt. Dat is nodig voor de wasserij, anders krijg ik mijn spullen niet terug.” Dit is typerend voor deze kraamkliniek. Ondanks de armoede en het gebrek aan vrijwel alles, staat hier een keurige kraamkliniek. Ook de kraamvrouwen liggen in keurig opgemaakt bedden, waarvan een deel afkomstig is uit Nederland. Het zijn simpele ledikanten, geen ziekenhuisbedden, maar ze voldoen. In tegenstelling tot de ziekenhuizen is in deze kliniek van de nood een deugd gemaakt. Alles is armoedig, maar ordelijk en schoon. De schaarse apparatuur wordt goed gebruikt en er zijn creatieve oplossingen bedacht om in deze armoedige omstandigheden zo goed mogelijk te werken. Een van de apparaten, die zowel in de ziekenhuizen en de psychiatrische kliniek als de kraamkliniek ontbreken is echografie. Alleen echter in de kraamkliniek zou het verantwoord zijn om zo’n apparaat te plaatsen. Dr. Delghiueri nodigt ons uit bij hem thuis te komen eten. Hij heeft een leuke dochter, die op de middelbare school zit en in de loop van de avond bijles Frans krijgt. Ze wil later doorstuderen in Frankrijk. De vrouw van de dokter komt later thuis. Zij is een kinderarts. In de zitkamer staat een Tv-toestel en op het dak staat een schotelantenne. Daarmee kunnen een tiental buitenlandse zenders, voornamelijk commerciële zenders, ontvangen worden. Albanië zelf heeft maar een Tv-kanaal met een eigen programma. Duidelijk is dat de meeste programma overgenomen worden van buitenlandse stations. Ze doen ook geen enkele moeite om dat te verbergen. In Nederland worden de stationstekens meestal met een balkje afgeschermd, maar in Albanië kun je zien dat ze het ene bericht opgepikt hebben bij CNN en het andere bij RAI of een andere zender. Omdat de meeste zenders commercieel zijn, rolt er ook een stortvloed van reclame over het scherm. Daarin worden de meest luxueuze artikelen uit het westen getoond.

Ik krijg een onbehaaglijk gevoel, als ik zittend in de huiskamer van deze dokter, die luxe voorbij zie komen. In dit land is reclame eigenlijk heel ongebruikelijk. In de krant staan tegenwoordig soms kleine advertenties, maar dat is nog een uitzondering. Vroeger mocht er geen reclame gemaakt worden; dat was westers kapitalisme. Nu nog zie je bijna geen reclame op straat of in de kranten. Alleen de Tv-satellietzender braken een stortvloed van afschuwelijke reclame uit.

We krijgen een smakelijke maaltijd voorgezet met mals vlees en lekkere vis. De vrouw van de dokter en zijn dochter zorgen voortreffelijk voor eten en drinken, maar komen zelf niet aan tafel zitten. De hele avond blijven in een zijvertrek en nemen niet deel aan het gesprek. Het blijft dus een mannenonderonsje van de dokter, de apotheker, die een huisvriend blijkt te zijn en wij tweeën. Later op de avond komt de Franse leraar van zijn dochter nog even een stukje mee-eten en schuift een broer van de dokter aan. Die woont blijkbaar ook in dit huis. De vrouwen zijn dus niet te zien. Bij de burgemeester zat de huisvrouw wel mee aan tafel, maar ik realiseer me dat zij niet echt meeat. Ze nam slechts een klein hapje en was steeds in de weer om ons te bedienen. Bij de dokter komen ze alleen maar te voorschijn als ze geroepen worden. Er is dus duidelijk een verschil in status tussen mannen en vrouwen. Toch zijn er ontwikkelingen. Dat merkten we in de vrouwenkliniek, toen de dokter vertelde dat geboortebeperking in Albanië merkbaar wordt. Er zijn in de afgelopen jaren bijna 30% minder kinderen in deze kliniek geboren. Het aantal abortussen is gestegen en het aantal gesteriliseerde vrouwen neemt ook toe. Tot nu toe was er echter nog geen enkele man gesteriliseerd.

zaterdag 22 april

Vanmorgen zijn er opvallend veel jongens en meisjes op straat. Dat is toeval, want Albanese kinderen moeten ook ’s zaterdags naar school. Vandaag staken de leraren. Ze willen meer loon. Een gemiddelde leraar verdient nu 40 dollar in de maand. De vakbonden eisen 30% meer en hebben vandaag een staking uitgeroepen op alle onderwijsinstellingen.

We hebben vanmorgen afspraken op gymnasium “Dhaskal Todri”. Ondanks de staking zijn de directeur en zijn staf toch op school om ons te woord te staan. De directeur geeft een heel overzicht van de geschiedenis van de school en de vele medaillewinnaars in de afgelopen jaren. Er is ieder jaar een landelijke competitie tussen de scholen, wie de knapste leerlingen heeft. Dit gymnasium is blijkbaar een van de beste van het land, want afgelopen jaren zijn er niet minder dan 8 gouden medailles gewonnen. In Nederland kennen we zoiets niet. In onze ogen is het ook misplaatst om zo extreem de nadruk te leggen op een paar superintelligente leerlingen. In onze ogen zegt dat weinig of niets over de kwaliteit van een school als geheel.

Later blijkt echter uit het verhaal van de directeur, dat hij toch wel oog heeft voor de meer wezenlijke taken van de school en beseft, dat de school een belangrijke rol speelt in het voorbereiden van alle kinderen op de toekomst. We krijgen een rondleiding door de school. Ook hier is duidelijk merkbaar dat de afgelopen jaren niets gedaan is aan onderhoud. De betonnen traptreden zijn op veel plaatsen afgebroken en overal steekt roestig betonijzer uit. De schoolborden zijn zo verveloos en grijs, dat bijna niet te lezen is wat met krijt geschreven wordt. De schoolbanken zijn uit grootmoedertijd, dikwijls kapot en niet goed gerepareerd. Het is weer hetzelfde beeld als elders, met dit verschil dat het in deze school wel netjes en opgeruimd is. In de lerarenkamer is het armoedige meubilair zelfs afgedekt met een stuk wit plastic. In een van de lokalen wijst een docent vol trots op de nieuwe vitrage voor de ramen, die overigens niet op maat gemaakt en genaaid is. Het is rafelig afgeknipte vitrage, dat zonder meer op een lat is gebonden. Een en ander blijkt betaalt te zijn uit giften van een paar welgestelde ouders.

Ook op de universiteit worden we ondanks de staking ontvangen door een volledige staf in de kamer van de rector-magnificus, een kamer die relatief luxe oogt. Aan het meubilair en de kasten is te zien dat het ooit een fraai aangeklede kamer is geweest. Nu is het echter vergane glorie, kaal en tot op de draad versleten. De rectormagnificus, die tevens parlementslid is in Tirana, doet het woord in het Albanees, omdat hij geen Engels kent. Een van de docenten, die belast is met buitenlandse betrekkingen, fungeert als tolk. Na een uitvoerig exposé over de rijke historie en het hoge onderwijspeil, wordt het verhaal concreter. De Universiteit is in feite een hogere beroepsopleiding met name voor leraren in vreemde talen. Wel zijn er plannen om meer faculteiten te krijgen en dan denken ze aan economie en rechten. Met name voor de inrichting van een economische faculteit zouden ze graag deskundige hulp hebben. We spreken af te onderzoeken of hiervoor via NMCP Nederlandse deskundigen uitgenodigd kunnen worden. Toevallig hebben we vanmorgen telefonisch contact gehad met een paar PUMMERS in Tirana. Die zijn van plan om a.s. maandag – een feestdag in Albanië, want het is dan Tweede Paasdag in de Orthodoxe kerk- naar Elbasan te komen. Op de Universiteit willen ze ook nog graag docenten Duits hebben, maar daar zien wij weinig kans toe. We beloven ons best te doen. Tenslotte vragen ze meer informatie over de opleiding van kleuterleidster. Er is nog geen opleiding voor de “Kindergarten”, zo noemen zij de opvang van kinderen tot 6 jaar.

Het is al middag als we naar de Campus van de Universiteit gaan. Dat zijn een drietal flats, waarin de studenten gehuisvest zijn. Hoewel de jongste flat pas 4 jaar oud is, lijkt het alsof ze al een eeuw staan. Ook hier zie je weer de sporen van een slechte bouwwijze en gebrek aan iedere vorm van onderhoud. Ramen en deuren sluiten niet en het sanitair is een verschrikkelijk vieze bedoening. De toiletten zijn zo vies en vervallen als elders. Achter een deur, die kapot is en niet op slot kan, vind je een ‘frans’ toilet, een van oorsprong witte bak met een gat er in en twee opstappers. Schoongemaakt wordt er blijkbaar niet, want nergens vind je een schoon toilet. Meestal is er in de buurt wel een wasbak, maar vrijwel altijd zit de kraan vast of spuit het water er uit omdat hij niet dicht kan. Het gevolg is dat vrijwel iedere toiletgroep onder water staat. Een voordeel is dat op deze manier de grootste vuiligheid op de grond weggespoeld wordt.

De studentenkamers zijn klein en donker. Meestal staan er 4 bedden en een klein tafeltje met een paar stoelen. Daarmee is het kamertje propvol. De studenten zitten op de rand van het bed met hun boeken. Alleen in de nieuwste fiat, die pas 4 jaar oud is, is ook nog een wastafel achter een gordijn en een klein balkonnetje, vol afval en wasgoed. De flats zijn centraal verwarmd met behulp van een antieke, houtgestookte verwarmingsketel. Niets is geïsoleerd en de meters op de ketels zijn bijna allemaal kapot. Ook in de keuken worden de kachels met hout gestookt. Op enkele grote fornuizen staan grote zwartgeblakerde pannen vol deuken. De rondleiding eindigt in de eetzaal, die er opvallend netjes uitziet. Er staan plastic tafeltjes en stoeltjes, die geschonken zijn door een Zwitsers fonds. We krijgen een ruime maaltijd voorgezet met drie stukken koud vlees, frites, zachte kaas, sla tomaten, komkommer en brood. Als drinken hebben we de keus uit bier, limonade, cola of “raki”. Ik neem maar bier, zoals iedere dag. Het is ook hier weer Amstel bier.

Blijkbaar heeft Amstel de markt in Albanië want je ziet het overal. Soms zie je ook Tuborg uit Denemarken. De tafel ziet er goed verzorgd uit en we krijgen fruit na. Ik probeer een appel, die er goed uitziet. Het is echter een vreemd model, groot en met uitstekende knobbels. De smaak is vreemd, niet lekker. Jan beperkt zich tot een paar pinda’s.

Terug in de villa hou ik siësta. De eerste dagen gebruikte ik de middagpauze om rustig wat te werken. Ik merk nu echter dat ik moe ben. Ik besluit daarom om een tukje te doen. Overigens hebben we vandaag toch geen verplichtingen meer. Het is zaterdag en we worden vanavond pas tegen 8 uur opgehaald voor het diner in Hotel Skampa, het oude staatshotel in het centrum van de stad. Het is een flat, die hoog boven de stad uitsteekt. Naar verhouding is het niet slecht onderhouden. De toiletten zijn zelfs schoon, maar wel nat. Er staat al dagenlang een kraan te lekken met warm water. We dineren vanavond samen met Ardian Leka, ondertussen pratend over allerlei zaken. Om 10 uur zijn we terug in de villa. Morgen hebben we een vrije dag. Jan en ik drinken nog een glaasje raki en spelen een partijtje schaak.

zondag 23 april

Vandaag maken we een uitstapje naar Pogradesz, een bekend toeristenoord aan de zuidpunt van het Meer van Orchid. Leka heeft samen de directeur vann het internaat van “Luigj Gurakuqi” de trip voorbereid. We gaan met twee auto’s. In onze gemeenteauto met chauffeur zitten wij met Leka en zijn vrouw, in de andere auto de internaatsdirecteur met zijn vrouw en een ons overigens onbekend echtpaar. Ze spreken geen van allen Engels, zodat Leka de hele dag moet tolken. De vrouw van Leka verstaat een beetje Engels, maar is zo verlegen dat ze geen woord durft te zeggen.

We verlaten Elbasan in oostelijke richting en rijden door een dal dat geleidelijk hoger en smaller wordt. Regelmatig kruisen we een spoorlijn , die eveneens de bergen in gaat. Halverwege passeren we een trein, die langzaam rijdt alsof het te gevaarlijk is om harder te rijden. De deuren van de wagons staan open en op de treeplank, zitten mensen. Op veel plaatsen zie je ook mensen op de spoorlijn lopen. Het is blijkbaar ook een voetpad. Op sommige plaatsen is de weg heel slecht en smal. Ook hier zie je overal verval en schutterskoepeltjes. Het landschap is mooi, maar tegelijk ook droevig. Op de hellingen van de bergen staan nauwelijks bomen. Op veel hellingen zie je sporen van terrassen, die aangelegd zijn, maar alles is verwilderd. Op veel plaatsen zijn hele stukken rots neergestort en weggespoeld. Door het rooien van de bossen is er een enorme erosie ontstaan.

We passeren enkele mijnen en fabrieken. Volgens onze gids zijn ze allemaal gesloten omdat ze niet meer rendabel te maken zijn. Heel symbolisch ligt op een helling een omgevallen hoogspanningsmast. Regelmatig moeten we uitwijken voor schapen, geiten en ezels. In de verte zie je steeds besneeuwde bergen. Het is zonnig en lekker warm. Als toerist geniet je van de mooie natuur, maar tegelijkertijd ben je ontsteld over de verschrikkelijke armoe van de mensen.

Na een tocht van anderhalf uur zijn we boven op een pas en dalen we af naar het meer van Orchid. Tegen de helling zien we mooie bloeiende appelboomgaarden. Het meer is ongerept. Langs de weg staat af en toe een modern eethuisje, kennel ijk nog maar recent gebouwd, maar verder zijn er weinig toeristische voorzieningen. Er is niet veel verkeer. We komen bij een park, dat in de ogen van de Albanezen blijkbaar een toeristische attractie is. He t is inderdaad aardig, maar niet meer dan een stadspark met een restaurant. Blijkbaar weet de directeur van het internaat hier de weg, want we rijden door tot de grens met Macedonië. Via een steile afdaling komen we bij een eettentje aan de rand van het meer. Er worden wat tafeltjes en stoeltjes langs de waterkant gezet en uit de auto komt een schaal, die naar binnen gebracht wordt. Na enige tijd krijgen we twee borden voorgeschoteld, een met lamsvlees en een met vis. Het lamsvlees is vet en naar onze smaak flauw, de vis daarentegen smaakt verrukkelijk. Natuurlijk is het veel te veel. Er wordt gegeten, gedronken en gepraat.

De dames zijn stil, maar vriendelijk en goedlachs. Op een gegeven moment gaat de vrouw van het onbekende echtpaar pootje baden en wat speels trekken aan de stoel van haar man, die vlak naast het water zit. De man springt op en trekt zich los, de vrouw verliest haar evenwicht en valt languit in het water. Het gezelschap schatert van het lachen. De vrouw neemt het sportief op en blijft gezellig meedoen. In de warme zon droogt ze daarna een beetje op.

Op de terugweg stoppen we even bij een klein huisje, waar blijkbaar een bekende van de internaatsdirecteur woont. We moeten met zijn allen binnenkomen en krijgen een glaasje raki, frisdrank en koffie aangeboden. Als we daar opstappen landt er juist een helikopter bij een landhuis, dat een eindje verder ligt. Men vertelt ons dat daar dit weekend de president van Albanië logeert.

We gaan dezelfde weg terug, die vanmorgen gereden zijn. Soms moeten we langzaam rijden achter zware vrachtwagens, die uit Macedonië komen en over deze smalle bergweg Albanië binnenkomen. In een van de bochten is de lading van een oplegger gevallen. Met behulp van een antieke hijskraan zijn ze bezig de gekantelde aanhanger, weer overeind te zetten. Bij een inhaal manoeuvre ontsnappen we ternauwernood aan een tegenligger, die plotseling te voorschijn komt. Nog net op tijd kan onze chauffeur terug achter de een grote oplegger duiken. Met een zekere opluchting zijn we rond een uur of zeven weer terug in Elbasan.

maandag 24 april

Hoewel het Tweede Paasdag is hebben we een ontmoeting met de heer Paralloi, de algemene onderwijsinspecteur van de regio, die we vorige week reeds ontmoet hebben. We hebben ondertussen een aantal vragen gekregen en willen met name meer weten over een Deens project, dat blijkbaar loopt. We willen ook weten hoe hij denkt over het vormen van een groepje van enkele schooldirecteuren. Daarmee willen we praten over het opzetten van management trainingen. Het gesprek verloopt een beetje moeizaam. Enerzijds komt het misschien door vertaalproblemen, anderzijds maakt de inspecteur ook wat omtrekkende bewegingen. Op een of andere manier heeft hij blijkbaar een voorkeur voor het Deens project, maar waarom wordt ons niet duidelijk. Na afloop drinken we gezellig een kopje koffie met hem in een nieuw, modern Italiaans restaurant aan de rand van de stad.

Rond een uur of elf zijn we terug in Hotel Skampa om te kijken of er bezoek voor ons is. We verwachten een paar “Pummers” uit Tirana, die al een tijdje werkzaam zijn in Albanie. Ze zijn er niet en daar waren we al bang voor. Uit telefonisch contact eerder wisten we dat ze geen vervoer konden krijgen. Overigens is telefonisch contact krijgen een groot probleem. In het stadhuis heeft Leka een telefoon, maar als die afwezig is, is zijn kamer op slot. Beneden bij de portier, die achter een krot van een loket zit, werkt de telefoon niet. In hotel Skampa, een hotel als een flat van 10 verdiepingen met een ruime entree, met diverse eetzalen en vergaderkamers, kunnen we niet telefoneren. In onze villa is slechts een telefoon op de kamer van de prefect, een soort “commissaris van de koningin” in de provincie Elbasan. Die heeft nog geen eigen huis en logeert tijdelijk in een kamer in de villa. We hebben hem nog niet ontmoet, maar als hij er niet is mogen we in zijn slaapkamer telefoneren. Al met al dus een omslachtige manier van werken.

Wij hebben een vrije middag. Onze gastheer gaat vanmiddag de verdere afspreken voor deze week regelen. Dat doet hij te voet, want de scholen en hun directeuren hebben geen telefoon. Vanavond hebben we twee afspraken: een interview met Jos van Beurden, een

Nederlandse journalist en een ontmoeting met Jolanda van Sloten, die hier in een weeshuis werkt. Jos van Beurden is een journalist, die achtergrond verhalen schrijft over problemen in ontwikkelingslanden. Hij publiceert die in het tijdschrift: “Internationale betrekkingen”. Soms maakt hij ook radioprogramma. Hij is heel geïnteresseerd in onze ervaringen in Albanië. Jolanda van Sloten komt een uurtje later met twee andere Nederlandse meisjes, een fysiotherapeute en een PABOstagiaire. Jolanda werkt in een christelijk opvanghuis voor wezen en verlaten kinderen. Het is een huis van een zeer orthodoxe christelijke organisatie, die op zich goed werk doet. Storend is echter de mentaliteit van waaruit ze werkt. Onder het mom van een christelijk perspectief wordt heel dwingend een norm gesteld, die op geen enkele wijze rekening houdt met de Albanese eigenheid. Onze westerse, zogenaamd christelijke denkwijze, is alleenzaligmakend en alles wat anders is, wordt afgewezen. Albanezen zijn daarom blijkbaar een minder soort mensen. Het gesprek is niet prettig. Afgezien van wat specifieke Albanese gewoonten, krijgen we alleen een klachtenlijst te horen. Er ontstaat een discussie, waarin ons duidelijk wordt dat mensen, met zo’n beperkte opvattingen in een land als Albanië, de problemen over zich afroepen. De Albanezen, die wij ontmoet hebben zijn veel verdraagzamer dan deze Hollandse vreemdelingen. Ik hou een katterig gevoel over van dit gesprek. Dit moet niet onze manier zijn om hulp te bieden aan dit arme land.

dinsdag 25 april

Vandaag gaan we op bezoek bij twee basisscholen. Dat zijn scholen voor kinderen van 6 tot 14 jaar. Op het eerste gezicht zijn het gewone basisscholen, die twee jaar later beginnen en eindigen dan in Nederland. In de loop van de dag blijkt echter dat er meer en grotere verschillen zijn. Zo’n school is verdeeld in een onder- (6 tot 10 jaar) en een bovenbouw (10-14 jaar). Dat onderscheid kennen we in Nederland ook, maar in Albanië betekent bovenbouw meteen ook een vakdocentensysteem, zoals wij dat kennen in het vervolgonderwijs. Vanaf 10 jaar krijgen ze b.v. Systematisch vreemde talen en wiskunde.

Op de eerste school krijgen we meteen een bedelverhaal te horen over hun armoede en de vraag of wij hen niet van meer materiaal kunnen voorzien. De school is oud en vervallen, maar daar zijn we ondertussen min of meer aan gewend geraakt. Wat ons echter verbaast is de slordigheid waarmee men met zijn spullen omgaat. Er is b.v. een soort handenarbeidlokaal, dat een kleine werkplaats is. Er staat zelfs een grote vlakbank en er is een vakdocent. Onbeschrijfelijk is echter de wanorde. Het lijkt wel alsof er in geen jaren gewerkt is. In een hoek liggen stapels oude kapotte schoolbanken en op een plank staat zomaar een stapel glasplaten, dik onder het stof. De ramen zijn echter half dichtgespijkerd met zachtboard, dat in flarden hangt en doorweekt is van de regen. Bovendien wordt ons vertelt dat deze man 6 uur per week tijd heeft om schoolmeubilair te repareren, terwijl overal het meubilair van ellende uit elkaar valt. Hier schort dus duidelijk iets aan de organisatie. Dat wordt ons pijnlijk duidelijk als we een discussie krijgen met de directeur over het gebruik van leerlingboeken. De school heeft een wiskundige rekenmethode, op zich een goede, moderne methode, die ook in Nederland gebruikelijk is. Het is echter een heel dure methode, want de leerling-boeken zijn kostbaar uitgevoerd. In Nederland worden daarom de leerling-boeken niet volgeschreven, maar worden invuloefeningen op aparte blaadjes gemaakt. In deze school echter schrijven de leerlingen in deze dure werkboeken. Dat lijkt ons nu geld verkwisten. Op onze vraag of dat niet beter op blaadjes kan, wordt de directeur echter enigszins agressief. Wij snappen er blijkbaar niets van. Dat moet zo, want zo is het in de methode voorgeschreven en deze methode is van hogerhand door de minister voorgeschreven. Er is daarover dus geen discussie mogelijk. Met deze schoolleider zijn we dus snel uitgepraat.

Gelukkig blijkt de tweede school beter. In feite heeft die minder en slechter materiaal, maar de sfeer is er veel beter. Natuurlijk willen ze ook graag mooie en moderne leermiddelen, maar allereerst maken ze zich zorgen over de manier van omgaan met de kinderen en met de consequenties voor de school van de omschakeling naar een markteconomie. Jan en ik hebben het plan opgevat om a.s. zaterdag een groepje scholen uit te nodigen voor een gedachtenwisseling over een actieplan. Na afloop zijn Jan en ik het daarom onmiddellijk met elkaar eens welke school we zullen uitnodigen voor een gesprek.

Bij de lunch in hotel Skampa worden we verrast door bezoek van een man en vrouw uit Tirana, die daar voor PUM werkzaam zijn. Ze blijven maar een uurtje, want ze moeten een steenfabriek gaan bekijken, die ondersteuning van PUM gevraagd heeft. Omdat wij persoonlijk toch geen afspraken meer hebben gaan we mee kijken. We verwachten er niet veel van. In de aanvrage zitten zulke rare antwoorden, dat een bezoek noodzakelijk is.

De praktijk blijkt nog erger. Er zouden volgens de opgave 150 mensen werken, maar we vinden er met moeite 30 en dat zijn vooral vrouwen, die het zware werk doen. Het is een zo’n grote chaos, dat de pummer, de heer Jacobs, opmerkt dat zo’n bedrijf bij ons al lang een museum zou zijn. Het is onvoorstelbaar hoe zonder plan links en rechts wat gebouwd is en welke rotzooi en verwaarloosde machines hier staan. Hier kun je, zonder iets te weten van het bakken van stenen, al tientallen verbeteringen aanbrengen. De simpelste dingen gebeuren niet. Ze hebben b.v. lorries om stenen te verplaatsen. Halverwege een lorriebaan ligt een stapel puin, waardoor die lorrie uit de rails loopt. We zien het gebeuren en wat doet de man ? Hij sjouwt zich een ongeluk om de lorrie weer op de rails te zetten, maar het puin laat hij liggen. Dus de volgende lorrie gaat weer uit de rails. Het puin wordt echter niet opgeruimd. Het is voor ons een raadsel wat een Pummer hier kan bereiken, los van het feit dat de stenen van en inferieure kwaliteit zijn.

Na een paar uur gaan de gasten weer terug naar Tirana. De vrouw neemt onze vliegtickets mee om ze te laten veranderen van dinsdag in zondag. We willen een paar dagen eerder naar huis, omdat na het weekend in Albanie de 1 mei-viering is. Dan is iedereen weer vrij.

We rijden terug naar Elbasan en gaan bij het dormitorium kijken of een truck met goederen uit Nederland is aangekomen. Dat blijkt niet het geval. We gaan daarom een kopje koffie drinken een eindje buiten Elbasan.

Het weer is veranderd. Vanmorgen scheen de zon nog, maar nu gaat het regenen. Eerst zachtjes maar daarna steeds harder. Van een voorgenomen wandeling in een parkje komt niets terecht.

Om een uur of 5 gaan we naar de oude apotheek van Besim Kacaku. Morgen gaat een tweede, een nieuwe apotheek open en daarom zal ik enkele video-opnamen maken, zowel van de oude als de nieuwe. De oude is gevestigd onder een grote, vervallen flat. Van buiten is het een onooglijke winkel achter dikke tralies. Van binnen blijkt het echter een behoorlijk modern ingerichte zaak met veel medicijnen uit Nederland en Duitsland. We horen van de apotheker, dat sinds kort in Albanië medicijnen ingevoerd mogen worden. De regen valt nu met bakken uit de lucht. De riolering kan het niet verwerken en de straten worden nu open riolen.

De truck met hulpgoederen komt niet opdagen. Daarom gaan we rond een uur of zeven maar terug naar de villa.

woensdag 26 april

De dagen gaan steeds sneller en iedere dag is een ervaring. Ook vandaag is het programma weer anders is gelopen dan we vanmorgen dachten. Na het ontbijt zijn we eerst naar de opening van de nieuwe apotheek geweest van Besim Kacaku. Om 9 uur deed hij officieel de deur open en werd een drankje geboden aan de gasten. Om 10 uur werden we ontvangen op het “Ahmed Dakli”-gymnasium. Dakli is een belangrijk man geweest, die veel gedaan heeft voor het onderwijs. Deze school maakt een redelijke indruk. Het is er even armoedig als overal, maar schoon en opgeruimd. De klassen zijn kaal en leeg, het meubilair is oud en versleten en de kinderen zitten soms met drieën in een bank voor twee. Hoewel we uitsluitend wat theorielessen zien, maakt de school een goede indruk.

Om 11 uur verandert ons programma. Leka vraagt of we de school van zijn vrouw niet willen opzoeken. Dat is een dorpsschooltje midden in gebied met de warme waterbronnen. Natuurlijk willen we ook wel eens een dorpsschooltje zien. Onderweg merk ik dat ik wen aan de situatie hier. Het is net of de armoe minder groot wordt. We rijden dezelfde weg als de eerste dag, toen we de bronnen bezochten. De betonnen geschutskoepels langs de weg vallen nu minder op. De kapotte leidingen begin je normaal te vinden. De natuur is mooi, ook al regent het vandaag weer pijpenstelen.

Het schooltje ligt boven op een berg met uitzicht naar alle kanten. Het blijkt een vrij grote streekschool te zijn voor 5 dorpen. Sommige kinderen komen met de bus, andere moeten en paar uur lopen. Het is wel een arme, oude school. Als je binnenkomt ben je bang dat in de gang de loshangende zachtboardplaten op je hoofd zullen vallen. Het dak lekt kennelijk ook, want het water druipt door de platen heen op de grond. De armoede is duidelijk. De kinderen zijn ook slechter gekleed dan in de stad. En toch heeft deze school iets bijzonders. Ze is beter dan veel scholen in Elbasan. De meubels zijn sober en oud, maar niet zo kapot als in de stad. Aan de wand hangen tekeningen en platen. Ze hebben ook kasten met materiaal, oud en versleten, maar ze hebben het. Ze hebben ook de dure werkboeken, die we al eerder in een school zagen. En ook hier mogen de kinderen in deze werkboeken schrijven. Dat is nu weer een van die merkwaardige tegenstellingen. Waarom sparen ze daarop niet uit?

Na de lunch hebben we een gesprek met de directeur van de Pedagogische Academie. Hij is de enige schooldirecteur, die een beetje Engels spreekt. Bovendien heeft hij frisse ideeën en reeds wat contacten met buitenlandse scholen gehad. Hij lijkt ons daarom een geschikte figuur om coördinator te worden van het groepje dat we willen vormen. Het gesprek verloopt goed. We moeten het afbreken omdat we om 5 uur op een technische school verwacht worden. Bovendien moeten we telefoneren om te weten of onze tickets veranderd zijn.

Bij het gemeentehuis wacht ons een verrassing. De truck met goederen is gearriveerd. De chauffeur zit al geduldig te wachten. Eerst moeten we echter bellen. Gelukkig, de tickets zijn veranderd. We hoeven alleen nog maar af te spreken waar we ze op kunnen halen. Daar moet we nog een keer voor bellen.

Eerst gaan we nu nog naar de technische school. We weten van horen zeggen, dat deze school al contact met een Nederlandse school zou hebben. Dat blijkt te kloppen. Ze hebben een brief gehad van een LTS-MAVO uit Voorhout. Ze hebben teruggeschreven, maar tot nu toe niets gehoord. We bespreken de overeenkomsten en verschillen tussen deze school en scholen in Nederland. De conclusie is dat die verschillen groot zijn en dat het daarom misschien moeilijk wordt om samen te werken aan gemeenschappelijke zaken. Niettemin beloven we contact op te nemen met de Don Boscoschool in Voorhout.

Het gesprek duurt niet lang want we willen het lossen van goederen meemaken. Bovendien hebben om half zeven nog een afspraak met een kippenboer en een veearts, die iets willen met een kippenfokkerij. Vanwege de komst van de truck gaat Jan met de kippenboer praten en ik ga het lossen van de truck op de video zetten. De kippenboer blijkt overigens alleen geïnteresseerd in kapitaal voor zijn bedrijf. Jan is dus snel klaar, want daarmee kunnen we hem niet helpen. Jan is dus weer snel bij de Pedagogische School, waar de truck gelost wordt. De truck met aanhanger zit vol schoolmeubilair, stoelen, tafeltjes en kasten. Het zijn specifieke tafeltjes, want er zitten overal stopcontacten en leidingen op om gehoortoestellen aan te sluiten. Het meubilair is afkomstig uit het Doveninstituut van Sint Michielsgestel. De truck wordt met behulp van een stel knullen uitgeladen en de tafels en stoelen worden opgestapeld in enkele lege lokalen. Een man van de gemeente noteert nauwkeurig wat er binnen gebracht wordt. Na afloop wordt keurig een proces-verbaal opgemaakt, dat ik ook mee onderteken. De aflevering is correct gebeurd. Over de verdeling zullen we morgen praten. Nu gaat alles achter slot en grendel en Leka krijgt de sleutel mee.

Het is al helemaal donker als we een kopje koffie gaan drinken met de chauffeur van de truck. Het blijkt de baas zelf te zijn: Velema van het bedrijf Transpose uit Beuningen. Hij komt regelmatig in Albanië en kent hier de situatie. Hij heeft een bijrijder, denk ik eerst, maar dat blijkt een man te zijn die 14 dagen op bezoek is geweest bij zijn zoon. Die werkt in een landbouwproject in Pogradesz. Rond 9 uur nemen we afscheid. We gaan snel eten want we hebben honger gekregen. Om 10 uur zijn we terug in de villa, moe, maar toch voldaan. Het was een mooie dag.

donderdag 27 april

“Dit is toch niet te filmen”, zeggen we wel eens als we stomverbaasd zijn. Vanmorgen hebben we het echter toch op een videoband gezet. We begonnen op de muziekschool, waar het orkestje opnieuw voor ons optrad, omdat ik de eerste opname verknald heb. Het was donker weer, heel donker zelfs. Het onweerde af en toe en de regen viel met bakken uit de lucht. In het zaaltje was het erg donker en lampen hadden ze niet. In plaats van een luchter met 5 lampen moesten we genoegen nemen met een of twee lichtpunten. Het was geen kwestie van een paar nieuwe lampen indraaien, nee, de fittingen waren kapot. Wie weet hoe lang al. Gek dat zo iets niet gerepareerd wordt. Het werden dus geen sprankelende opnamen, maar ja, we hopen dat het mooi genoeg zal klinken.

Toen we weg wilden gaan was onze chauffeur verdwenen. Die had ontdekt dat ondertussen zijn ruitenwissers gestolen waren. Het regende nog steeds dat het goot en hij moest dus op zoek naar een paar andere. Dat was blijkbaar een grote puzzel, want na een half uur kwam hij terug met één ruitenwisser, die bovendien niet paste. We zijn er mee bij de tweede school gekomen en gelukkig voor hem en ons klaarde het weer daarna op. Het zonnetje verscheen weer.

We bezochten een tweede technische school , de “Kozma Naska”. We begonnen met een kijkje in een coupeuseklas met jongens en meisjes. Wat echter “niet te filmen” was, waren de naaimachines. Die hadden ze niet, geen één. Dus werd er alleen theorie gegeven, patronen getekend en ontwerpen gemaakt. Op onze vraag hoe deze leerlingen dan na hun schooltijd op een atelier terecht konden, kwam het onthutsende antwoord, dat er in Elbasan geen ateliers waren, geen één. Deze leerlingen werden dus opgeleid voor werkloosheid. In de discussie met de directeur probeerde Jan te horen of ze daarom geen veranderingen in hun programma konden aanbrengen, b.v. leren om een eigen atelier te beginnen. Het duurde lang voor de man begreep wat de bedoeling was of hij deed alsof. Hij praatte door alles heen over allerlei onderwerpen, die naar onze mening helemaal niet ter zake waren. De tolk kreeg nauwelijks de kans om te vertalen en wij geen kans om vragen te stellen. Niet te filmen dus.

Toch heb ik opnamen gemaakt en niet alleen in alleen van klassen, waarin kinderen uitsluitend theorie kregen. Ik heb een werkplaats op de video gezet, waar houtbewerking geleerd zou worden. We moesten daarvoor weer naar buiten. Het regende op dat moment dat het goot. Door de stromende regen gingen we naar een loods, die we via een geïmproviseerde loopplank en met natte voeten konden

bereiken. Daar stonden inderdaad houtbewerkingmachines, maar ze moesten afgedekt worden, want ze werden kletsnat van de binnenstromende regen. Het dak lekte overal. Langs de kanten lag wat wrakhout. De ramen waren totaal verrot en hingen er half uit.

Hier werden volgens onze gastheren de praktijklessen gegeven. We konden echter nergens werkstukken zien en de machines zagen er niet erg gebruikt uit. Als ze niet nat waren van de regen, zaten ze onder het stof en vuiligheid. Het was een troosteloos gezicht. Omdat ze bleven beweren dat de leerlingen hier toch praktijkles kregen, vroegen we of we dan een werkstuk konden zien. Na enig zoekwerk kwam toen een oude schoolbank te voorschijn, die blijkbaar gerepareerd was. We konden onze ogen niet geloven. Op de oude rotte bank waren een paar stukjes triplex getimmerd en aan de achterkant waren kruiselings twee latten geslagen. Dit was dus de praktijkopleiding van een timmerman. leder doe-het-zelver in Nederland zou het netter gedaan hebben. Kortom, dit was ook “niet te filmen”.

Na deze onthutsende ervaring gingen we opnieuw naar de Universiteit. Het regende niet meer, maar onze chauffeur moest toch extra voorzichtig rijden. Alle kuilen stonden nu vol water en hij kon nu niet meer inschatten hoe diep ze waren. Op de Universiteit kregen we wat informatie over een project dat de Hogeschool Gelderland op wil zetten. We zullen in Nederland navraag doen, want we vertrouwen het niet zo erg. Misschien is het net zo droevig als de toiletten op de Universiteit. Die zijn net zo vies en nat als elders. Uit een van de kranen stroomt constant water dwars door de toiletten tot op de gang. Het spoelt misschien het vuil weg, maar de stank blijft hangen. Ook “niet te filmen” dus.

Het is al 2 uur geweest als we tijd nemen om te gaan lunchen. Gelukkig hebben we vanmiddag pas om 5 uur de volgende afspraak en die wordt waarschijnlijk niet moeilijk. We gaan op bezoek in het “Printing House Onufri”, waarvan de directeur een jongere broer blijkt te zijn van onze chauffeur. Er wacht ons een verrassing, dit keer echter een aangename. “Printing House” blijkt niet alleen een drukkerij te zijn, maar ook een uitgeverij van Albanese boeken. De directeur was eerst journalist en is drie jaar geleden met een krant begonnen in Elbasan. De drukkerij is modern bedrijf, ordelijk en goed georganiseerd. De apparatuur is beperkt, maar goed. Voor de vormgeving beschikt het over moderne computers met desktop-publishing mogelijkheden. Als uitgever heeft hij mooie boeken en we besluiten een speciaal boek te kopen over Albanese kunstenaars over de hele wereld. Het is een Engelse vertaling van een boek, dat geschreven is door een broer van onze chauffeur en van de uitgever. Ook verrassend is de vondst van een dichtbundel van een Albanese dichter met op de omslag een afbeelding van het bekende beeld van Zadkine in Rotterdam, “Stad zonder hart”. De directeur vertelt dat het een bekende dichter is in Albanië. We kunnen het niet beoordelen want de gedichten zijn in het Albanees geschreven. We krijgen nog enkele present-exemplaren mee van dichtbundels, die bij Onufri uitgegeven worden.

Rond een uur of zeven staan we weer op straat. Het is “passionata”tijd. Iedereen slentert door de stad en begroet links en rechts mensen. Ook wij zien bekende gezichten. Een van hen is de directeur van het gymnasium waar we morgen opnieuw op bezoek gaan. We begroeten hem en gaan samen een kopje koffie drinken. Al pratend over koetjes en kalfjes ontdek je dan een heel andere man dan de officiële rector van het gymnasium, die we eerder ontmoetten. Nog een paar dagen en dan is ook de tweede week voorbij. Nu al kan ik echter al zeggen, dat deze week heel anders is geworden dan de eerste week. Enerzijds raak je gewend aan de armoedige situatie, anderzijds kijkje nu meer achter de schermen. Je ziet nu meer de echte problemen, maar je ontmoet nu ook mensen, die ideeën hebben en hard werken om er uit te komen.

vrijdag 28 april

Het einde van ons bezoek aan Elbasan komt in zicht. Na het ontbijt willen we eerst bellen naar Nederland, want er is een fax gekomen van Miriam Kok (PUM), dat ons bericht over de terugreis op zondag helemaal verminkt is overgekomen. We proberen Corry in Bunnik te bellen om telefonisch mijn vrouw en het PUM in te lichten, maar dat lukt niet. De telefoonlijn blijkt niet werken. We kunnen dus niet bellen en niet faxen. We zullen het vanavond nog maar eens proberen, want om 9 uur worden we bij de vice-burgemeester verwacht. Die zal opheldering kunnen geven over een aantal financiële vragen.

Uit zijn verhaal blijkt dat het gemeentebestuur voor het onderwijs alleen zorg draagt voor het onderhoud van de gebouwen. Voor nieuwbouw en lesmateriaal zorgt de rijksoverheid. Ouders moeten nu officieel schoolgeld betalen, maar dat gebeurt in de praktijk niet of nauwelijks. Vorig jaar had de gemeente een budget van $80.000 voor alle scholen. Dat is dus ongeveer $ 1000 per school en dat is natuurlijk een druppel op een gloeiende plaat. Hiervan wordt een beetje schilderwerk en gebroken ruiten betaalt. Zo gaat dat nu al meer dan 20 jaar en de gevolgen zijn daarom overal zichtbaar.

Om 10 uur worden we op het gymnasium verwacht. We hebben afgesproken om opnamen te komen maken van enkele lessen. We volgen een paar lessen en zien over het algemeen goed gemotiveerde leerlingen, behalve in een klas. Daar zitten een aantal jongens, die geen boek of schrift voor zich hebben. In een van de klassen, waarin ook een dochter van de rector zit, geeft Jan antwoord op enkele vragen.

Om half een wonen we een demonstratieles Engels bij. Een aantal docenten Engels uit de stad zijn bij elkaar gekomen en de leraar Engels van het gymnasium geeft een voorbeeld les. Hij geeft een mooie demonstratie van een klassikale les. De videocamera loopt mee, zodat we elders kunnen laten zien, dat dit soort lessen goed gegeven worden. Overigens blijkt uit overleg dat er nu, in tegenstelling tot vorig jaar, geen gebrek meer is aan leraren Engels. Er is een speciale omscholingsactie gaande voor docenten Russisch. Ook is er een “advisor” aangesteld om de leerkrachten te begeleiden. Ons plan om docenten Engels te sturen en begeleiding op te zetten kunnen we beter stoppen.

Vanmiddag zijn we vrij. Ardian Leka stelt voor om naar het meer van Belish te gaan. Daar is hij 4 jaar onderwijzer geweest samen met zijn vrouw. Het is zonnig weer, maar onderweg valt af en toe toch ook wat regen. Het is een leuk uitstapje, waarin we veel van oud-Albanie zien, zoals ezeltjes, primitieve woningen en vrouwen met vrachten op hun hoofd. Ik schiet veel plaatjes in de hoop later een goede videoband te kunnen maken over het leven in Albanië. Terug in Elbasan gaan we nog even terug naar “Printing House Onufri” om de boeken te overhandigen, die we beloofd hebben. We proberen ook te bellen naar Nederland en Tirana, maar dat lukt niet. Uit navraag blijkt dat het nog wel dagen kan duren eer er weer verbinding mogelijk zal zijn. We zijn dus in feite van de buitenwereld afgesloten en dat is vervelend in dubbel opzicht. We weten niet waar we onze vliegtickets op moeten halen en onze vrouwen zijn misschien ongerust, omdat het PUM alleen maar weet dat we van plan zijn een paar dagen eerder naar huis te komen. Het bovenste stuk van de fax is blijkbaar wel in Den Haag aangekomen, maar de informatie over de juiste dag en uur niet. Als het niet anders kan zullen we daarom zondag morgen vroeg vertrekken om de tickets te zoeken en vanuit Tirana naar Nederland te bellen. Ik snap nu ook waarom de chauffeur van de vrachtauto een telefooninstallatie met satellietverbinding had.

zaterdag 29 april

Zaterdag, de laatste dag. Leka brengt de blijde boodschap, dat de telefoon toch onverwacht weer werkt. Hij heeft al contact gehad met de Nederlanders in Tirana, die onze tickets veranderd hebben. Voor we gaan ontbijten bellen we daarom naar het Djatihotel in Tirana om precies af te spreken, waar we zondag onze tickets vinden. Ook belt Jan gauw naar Corry om te vertellen dat we zondagavond al thuis komen en niet dinsdag.

Vanmorgen hebben we een afsluitende bijeenkomst met de vier schooldirecteuren, die we uitgenodigd hebben om een werkgroep te vormen. We komen bijeen in de kamer van Dritan Pajenga, de directeur van de Pedagogische Schoof. Jan geeft eerst een overzicht van onze bevindingen en stelt dan voor een “executive committee’, te vormen met Dritan Pajenga als coördinator. Dat voorstel wordt geaccepteerd.

Vervolgens ontvouwen we onze ideeën over een drie-fasen-plan voor verder hulpverlening. Allereerst willen we enkele concrete problemen aanpakken, zoals schoolborden zwart verven en meubilair goed repareren. We willen dat echter wel in het teken zetten van een grotere actie, waarbij we ook naar buiten aan ouders en instanties willen laten zien dat het onderwijs in Elbasan in beweging komt. Daarom willen we er ook publiciteit aan geven en opvallende dingen doen, zoals de voordeuren schilderen.

In de twee fase gaan we dan informatie overdragen via seminars en trainingen opzetten om het management van de scholen te verbeteren. We beginnen dan met pilotscholen en hopen daarna een stel volgscholen te krijgen. In de derde fase kunnen we dan een uitwisselingsprogramma opzetten tussen scholen in Albanië en Nederland. Het comité gaat akkoord met deze plannen, maar wil graag in de eerste fase ook al een leerlingenuitwisselingsprogramma opzetten. We sluiten af met een kopje koffie en het bekijken van de zending schoolmeubilair in het Dormitorium.

Om 12 uur brengen we verslag uit bij de burgemeester, die ons verhaal aanhoort en aantekeningen maakt. Hij reageert enigszins terughoudend en met name maakt hij bezwaar tegen onze keuze van Dritan Pajenga voor de coördinator. Die zou niet zo geschikt zijn voor zijn taak en te weinig discipline in zijn school hebben. Daarom zou hij ook geen schoolleider mogen blijven. Wij zijn het daarmee niet eens, maar dat kun je zomaar niet zeggen. Jan weet echter een tussenoplossing te bereiken. Tot de zomervakantie zal hij coördinator mogen blijven. Hoe het dan verder moet zullen we wel zien. Na nog een langdradig verhaal met veel herhalingen van eerder verkondigde stellingen over hulpgoederen en dergelijke, kunnen we opstappen.

Leka heeft ons thuis uitgenodigd voor de lunch. Rond een uur of twee worden we ontvangen door zijn vrouw en schoonouders. Hij woont in bij zijn schoonouders, want ook hij heeft nog geen eigen woning kunnen krijgen. Het huis van zijn schoonouders is relatief groot met een ruime tuin waarin druiven, sinaasappelen en citroenen groeien. Zijn schoonvader is een gepensioneerd ingenieur, die voor hobby veel in de tuin doet. Afgelopen jaar heeft hij 1200 kg druiven geplukt en verwerkt tot wijn en raki. We krijgen een rijke maaltijd voorgeschoteld met een bord lekkere soep – de eerste keer in Albanië-, met vlees, groenten en frites en een groot stuk taart na. Het smaakt voortreffelijk. Tijdens de maaltijd praten we natuurlijk over alles wat we in de afgelopen weken gehoord en gezien hebben en we kijken naar een deel van onze video-opnamen. Op het TV- scherm kunnen we zien dat de meeste beelden aardig gelukt zijn. Natuurlijk laten het meeste zien van de uitstapjes en de muziekuitvoeringen. De opnamen van de armoede in de scholen slaan we maar over.

Al kijkend naar die beelden bedenk ik me ook, dat ik na deze weken anders naar veel dingen kijk dan de eerste dag. Veel wat ik aanvankelijk heel primitief vond, blijkt toch wel mee te vallen. Ons hotel b.v. is primitief, maar in vergelijking met veel gebouwen elders netjes en ordelijk, ook al stroomt het warme water nu al 14 dagen uit een lekkende kraan. Ondanks de armoede kan het netjes zijn. Dat merkje bij mensen als Leka thuis. Dat merkte je ook in sommige scholen. Een puinhoop zoals op die ene basisschool of in de werkplaats van de technische schoof hoeft niet.

Na de lange lunch wandelen we nog even door de stad en gaan dan terug naar de villa. Om 8 uur hebben we een afscheidsdiner met de burgemeester. Dat is een sobere maaltijd in het hotel, precies zoals andere dagen. Er komen geen plichtplegingen en aanvankelijk verloopt het gesprek in een gezellige sfeer. Op een gegeven moment begint de burgemeester echter weer te zeuren over de hulpgoederen, die vanuit Nederland gestuurd worden. Dat verhaal hebben we bij de ontvangst en vanmorgen ook al gehoord en we hebben al gezegd dat we verbeteringen zullen voorstellen, maar dat wij geen invloed hebben op particulieren, die bijdragen gestuurd hebben. We leggen nogmaals uit dat we vooraf een fax zullen sturen met een overzicht van de goederen, die we met de vrachtauto mee zullen geven. Dat kan diefstal en misverstanden voorkomen. Toch blijft de burgemeester op dit punt terugkomen. Hij vertelt over zijn contacten met andere steden en zijn conclusie is dat hij eigenlijk in de steek gelaten wordt. Hij demonstreert weinig begrip te hebben van de financiële huishouding van een gemeente. Hij wil liever een vuilniswagen dan dat kleingoed. Nog beter is het geld van de transportkosten, want dat kan hij beter besteden. Jan reageert nog even een beetje geprikkeld, maar verder laten we het maar zo.

Rond elf uur zetten we de burgemeester thuis af en gaan wij voor de laatste nacht naar de villa.

zondag 30 april

Onze koffers zijn snel gepakt en we zijn dan ook al ruimschoots op tijd klaar als Leka ons komt halen voor de laatste lunch. Tegen 11 uur aanvaarden we terugreis. We komen weer langs de vervallen staalfabriek en enkele restanten van communistische .monumenten langs de weg naar Tirana. Na een mooie tocht door een zonnig landschap rijden we Tirana binnen, dat zich opmaakt voor het 1 mei-feest. We gaan eerst naar het chique Djatihotel, waar we onze tickets kunnen ophalen. Ze liggen inderdaad netjes voor ons klaar op de kamer van de mevrouw, die ze voor ons veranderd heeft.

We hebben nog tijd voor een wandeling door Tirana. Dat is op het eerste gezicht een moderne stad. In het centrum zou je niet zeggen dat het buiten op het platteland zoveel armoede heerst. Grote gebouwen, op het oog goed onderhouden, mooie parken en ruime goed wegen. Het kan dus anders. Midden in het centrum staat ook een moskee. Staande in de deuropening mogen we even kijken en opnamen maken.

Tegen drie uur zijn we op het vliegveld. We nemen uitvoerig afscheid van onze chauffeur en Leka, die het een beetje te kwaad heeft. Hij bedankt ons uitvoerig, want hij heeft in de afgelopen weken veel van ons geleerd, zegt hij. Wij bedanken hem ook, want het moet gezegd, hij heeft het goed gedaan. Bij de douane moeten we 10 dollar belasting betalen. Je moet hier dus betalen om binnen te komen en om te weg te mogen. Het vliegtuig van Austria Airlines staat al gereed en we wandelen over de startbaan naar het toestel. Er zijn geen andere vliegtuigen. Prompt op tijd gaan we van start over de hobbelige betonnen startbaan. Het lijkt wel of het vliegtuig een kortere start heeft dan in Wenen. We zitten snel in lucht en zien onder ons het landschap van Albanië. Het lijkt zo mooi vanaf deze hoogte, maar je kunt er de armoede van deze afstand niet zien. Op het vliegveld van Wenen word je meteen weer in de rijke westerse maatschappij gedompeld en als je op Schiphol landt ben je eigenlijk al weer wat gewend aan onze eigen situatie.

Videoverslag 14 maart 2009

Fotoreprotage van 14 maart 2009

(Novum) – Het proces naar aanleiding van de explosie in het munitiedepot bij Tirana van vorig jaar is maandag van start gegaan. In de Albanese hoofdstad staat onder anderen de oud-minister van defensie terecht.

Bij de ontploffing van het depot in Gerdec kwamen op 15 maart 2008 26 mensen om het leven. Er vielen 302 gewonden. De explosie verwoestte ruim vierhonderd huizen en beschadigde er 5500.

Onder de 27 mensen die nu naast voormalig minister Fatmir Mediu terechtstaan bevinden zich een voormalige stafchef van het leger en bestuurders van een particulier bedrijf voor de opruiming van gebruikte munitie. Allen is nalatigheid ten laste gelegd. Vier verdachten staan daarnaast terecht wegens dood door schuld. Alle verdachten ontkennen.

De premier van Albanië, Sali Berisha, heeft in Brussel het verzoek ingediend om lid te worden van de Europese Unie. Dit betekent nog niet dat er onderhandelingen geopend worden tussen de EU en Albanië. De verwachting is zelfs dat de EU voorlopig daartoe geen initiatief neemt, omdat Albanië op dit moment nog in vele opzichten niet kan voldoen aan de toelatingseisen.

Aflevering 19
Alex Le Mat,

Donderdag 16 oktober 2008

Om half vijf op. Ik reis met Austrian Airlines en die vertrekken twee uur vroeger dan Malev. Austrian is inmiddels bijna 100 euro goedkoper. Zeker een gevolg van de partnership tussen Malev en KLM. De files zijn we in elk geval voor.
Overigens is Lufthansa nog goedkoper, sinds de Duitsers het vliegveld van Tirana in concessie hebben. Maar de lange overstaptijd in München is vooralsnog een belemmering om ‘Duits’ te reizen.

In de stromende regen rijden we naar het vliegveld. Tussen twee stortbuien door bereik ik snel de aankomsthal. Marie-Louise rijdt terug door hetzelfde noodweer, inclusief een ommetje over Aalsmeer. De Schipholtunnel was ineens gesloten.
In een paar minuten check ik in en vijf minuten later ben ik de douane voorbij. Nog anderhalf uur wachten voor mijn vlucht vertrekt. Daarvoor sta je dan zo vroeg op. De reis over Wenen verloopt makkelijk en comfortabel. De aankomst in Tirana was gecompliceerd. Drie vliegtuigen arriveerden bijna tegelijk. Dat is meer dan deze net gemoderniseerde luchthaven aankan. De paspoortcontrole is nog te doen, ook al moest ik meer dan tien minuten wachten op de man voor mij. Zonder dat hij wist waar het over ging, maakte de visumdame zich enorm druk over de kwestie of hij nu wel of niet 10 euro voor zijn visum moest betalen. Vervolgens in de rij voor de koffers. Toen het leek dat alles voorbij was, stonden een Italiaan en ik nog altijd tevergeefs te wachten. Het zal toch niet waar zijn …. En nee hoor. Na een minuut of vijf kwamen er nog twee koffers tevoorschijn. De zijne en de mijne. Eindelijk kan ik de heerlijke Albanese zon inlopen om Eda en Endri te begroeten. We gaan meteen op weg naar het ministerie van onderwijs. Onderweg valt het me weer op hoe explosief het tempo is waarmee de industriële complexen uit de grond gestampt worden. Dwars door de chronische verkeerscongestie van Tirana weet Endri een parkeerplaatsje te bevechten in een straat waar over de hele lengte dubbel wordt geparkeerd. De bewaking van de auto laten we over aan een zwerver die zijn diensten aanbiedt. We lopen naar het ministerie en daar wacht de eerste verrassing van het bezoek. Ambtenaar Ndriçim Mehmeti, met wie we een afspraak hebben, blijkt in een ‘vergadering’ te zitten en kan ons niet te woord staan. Opmerkelijk nadat hij gisteren nog bevestigde de hele middag voor ons beschikbaar te zijn.
Door dit soort verrassingen laat ik me niet meer uit het veld slaan. We rijden gewoon de Kraba pas op en gaan hoog boven de vieze stadslucht heerlijk lunchen. Daar ben ik wel aan toe, zo’n negen uur na mijn ontbijt en twee kleine vliegtuigsnacks. Onderweg hoor ik de tweede verrassing. Sinds kort is Albanië Moeder Teresa hevig aan het vereren. Zo hevig zelfs dat haar geboortedag, a.s. maandag een nationale vrije dag is. Alle overheidsdiensten zijn gesloten en alleen het bedrijfsleven werkt door. Het is de vraag of alle geplande afspraken door kunnen gaan.

Nadat ik mijn spullen op mijn vaste kamer in hotel Real Scampis heb geparkeerd, gaan we naar Vila 3. Een afschuwelijk bouwwerk. Vier slecht bepleisterde en geschilderde buitenmuren, een volledig gesloopte binnenkant, twee open verdiepingen met een trap van minder-dan-Gamma-kwaliteit. Niets moois of traditioneels is er bewaard, maar het was wel ooit het inspirerende Normalisti House. Benno zal zijn ogen niet geloven. Eén lichtpuntje is er. De mislukking van het project om dít huis te reconstrueren is minder te verwijten aan de vorige burgemeester dan we dachten. Het pand bleek uiteindelijk echt vervallen aan de staat. Dat was omdat het onduidelijk bleef wie de oorspronkelijke bezitters waren. Het is wel bekend wie het gebouwd hadden, maar dat was met geld van anderen. En nazaten van die ‘anonieme’ financiers kunnen nooit rechten op bezit doen gelden. Wel kunnen sterke mannen van de big business zodanige invloed uitoefenen op de centrale overheid dat ze van een historisch pand een kroeg, annex bookshop plus internetcafé kunnen maken. Een lokale burgemeester is dan net zo machteloos als een culturele instelling.

Na het drankje in de rookvrije ruimte vol sigarettenwalm hebben we een kort en snel diner op het terras van Real Scampis. En dan, al een beetje uitgeput, op tijd naar bed.

Vrijdag 17 oktober 2008

Toch wel makkelijk dat ik mijn ontbijt in het Albanees kan bestellen. In het Engels kom je hier nog steeds niet ver.
In de aangename ochtendtemperatuur wandel ik een klein hafuurtje naar het kantoor van ECE. Ik kan wel een auto bestellen, maar dit loopje over de resten van de Via Egnatia en de lokale boulevard is altijd een heerlijk begin van de dag.
Stefan en Eda wachten me op. Ik zit nog niet op mijn stoel of Stefan begint honderduit te vragen over de bankencrisis in Europa. Als voormalig employee van een Albanese bank wil hij daar alles van weten. Het gesprek is zo intensief dat ik na een half uur nog geen koffie heb, geheel tegen Stefans gewoonte in.
Ik probeer alle gebeurtenissen kort en duidelijk uit te leggen, voor zover ik alles begrepen. Eén ding begrijp ik in elk geval heel goed. Als de Amerikaanse en Europese overheden en bankdirecteuren naar Stefan geluisterd zouden hebben, was het nooit zover gekomen!

We rijden op de gebruikelijke manier langs het dormitorium weg van het terrein en moeten een nieuwe bewaker passeren. De verantwoordelijkheid is namelijk overgegaan van de staat (lees PD) naar de gemeente (lees PS). En dat betekent tegenwoordig ook dat alle medewerkers ontslagen worden, niet alleen de directeur, maar ook de schoonmaaksters, het keukenpersoneel, de portiers en de bewakers. De baantjes zijn in dit land immers voorbehouden aan de burgers die bekend staan als trouwe stemmers op jouw politieke groepering.
We schuiven aan bij Astrit Lopari, in één van de ontelbare café’s van de stad. Deze locatie ken ik niet. maar ik kan onmogelijk zeggen hoeveel tientallen ik er wél ken. Met Astrit willen we de reis naar het muziekscholenfestival in Oostenrijk voorbereiden. Het vindt plaats in mei 2009, dus genoeg tijd zou je denken. Zeker omdat de burgemeester al een bijdrage in de kosten van de reis heeft toegezegd. Maar voordat het zover is, krijgt het gesprek een andere wending. Astrit begint omtrekkende bewegingen te maken en dan weet ik dat er iets anders speelt. We kennen elkaar inmiddels goed genoeg dat ik gewoon kan vragen wat er is. Het hele verhaal komt er uit. Ondanks de goede relatie van Astrit met de burgemeester en de nieuwe onderwijsdirecteur, Mimosa Matraxhiu, wordt er aan de poten van zijn stoel gezaagd. De burgemeester is van de SP en Mimosa wordt geparachuteerd door de PD. Een goed evenwicht zou je denken. Maar in feite zijn er in dit land hogere machten die echt de verdeling van functies onder controle hebben. Bepalend is het openbaar belijden van je stemgedrag. Als Astrit daar niet aan mee doet, is en blijft zijn positie kwetsbaar. Het gaat hem niet om de politiek maar om de kunst en hij vindt dat hij ‘onkreukbaar’ moet blijven. Hij besluit zijn hele verhaal met de conclusie “Europa laat dit gebeuren en houdt dit in stand. Ze moeten veel strenger zijn tegen dit kandidaat-lid van de EU’.
We zien in dat de ingewikkelde voorbereiding van de reis voor hem op dit moment een stap te ver is. Dan moet ECE het maar doen, in zijn naam. Dat het een klus is, wordt alleen al duidelijk als je hoort welke bureaucratische instanties je allemaal in beweging moet krijgen. En bewegen is nu juist iets wat de bureaucraten niet graag doen. Opmerkelijk is dat Astrit het nog altijd een stap te ver vindt om een financiële bijdrage van de ouders te vragen. Naar zijn mening zijn en blijven onderwijs en kunst van de staat en dus gratis. Helaas komt hij met zo’n opvatting niet veel verder in deze tijd.
Eda moet even weg en net dan krijg ik een eerste seintje van Tani met wie we een snelle koffie drinken. Bij nader inzien heeft hij toch genoeg tijd, zodat we een volwaardige lunch kunnen gebruiken bij Attika, het voortreffelijke restaurant van de broer van Astrit Lopari. Genoeg tijd om de Oostenrijk-missie van ECE verder uit te denken.

Na een korte middagpauze bereiden projectleider Marsida Dylgjeri, Eda en ik het gesprek over de homeworkclasses voor. Wat een heerlijke ervaring wordt het om te spreken over een project wat voorziet in zo’n grote behoefte en zo geweldig verloopt.
We praten daarna met Florenc Kushi van de Shkolla Abdyl Myzyri en Muharrem Ulakia van de Shkolla Xhafer Kongolli. De derde partner ontbreekt, want Meleq Shopi van de Shkolla Jorgi Dilo is met enkele van haar onderwijzers een lang weekend op reis, met dank aan Moeder Teresa. Eén van de dingen die we met het project hoopten te bereiken was het op gang brengen van eigen inspanningen van Albanese kant. Dat is aan het lukken. De voedselvoorziening voor de armste kinderen is verzekerd vanuit een sociaal project waar onze Marsida ook bij is betrokken. Sinds een jaar moeten ouders zelf de schoolboeken betalen, wat een enorme druk op de budgetten voor de kinderen zou leggen, ware het niet dat de overheid de gezinnen met de laagste inkomens (waartoe alle kinderen behoren) ruim tegemoet komt. Het lijkt ook mogelijk dat de training van leerkrachten overgenomen wordt door ‘Danida’. Deze club, ooit tot stand gekomen met Deens geld, verdeelt budgetten onder voorbehoud van goedkeuring door de lokale overheid. We maken morgen een afspraak met een vertegenwoordiger. Zo kunnen wij ons bij de continuering van het project concentreren op het kernprobleem. We loodsen dan wel 75 kinderen door hun leerplichtige periode op school, maar er zijn meer kinderen in nood. Op de ene school zijn er 36 geïdentificeerd en op de andere 40 à 50. Al deze kinderen hebben (ook) 50 tot 100% kans op definitieve schooluitval. Ineens zijn ze dan verdwenen.. De directeuren melden het bij de leerplichtambtenaar en die neemt het voor kennisgeving aan. Vervolgens is iedereen machteloos en de kinderen verdwijnen in de criminaliteit, bedelarij, smokkel of prostitutie. Florenc vertelt het verhaal van een twaalfjarig meisje dat komt zeggen niet meer naar school te komen. Vader is dood, moeder is spoorloos verdwenen. Ze is met haar drie jongere broertjes en zusje ingetrokken bij opa en oma van ver boven de tachtig. Zij moet nu het huishouden runnen en kan dus niet meer naar school, ook omdat er geen geld is voor de noodzakelijke spullen. Zij moet het huishouden gaan runnen en geld verdienen …….Eda en ik gaan puzzelen om de budgetten zo te herschikken dat we zo veel mogelijk extra plekjes in het project kunnen creëren, naast de garantie die we de nu deelnemende kinderen willen geven, dat ze steun blijven krijgen tot het eind van hun negenjarige schoolperiode. Deze duur varieert van één tot zeven jaar per kind. Met dat plan wil ik dan terug naar de Nederlandse donoren om ze tenminste 36.000 euro’s te vragen. De positieve grondhouding van ‘Impulsis’ en ‘Edukans’ stemt me bij voorbaat positief. Als ik terugben in Nederland ga ik direct met ze praten.

Zaterdag 18 oktober 2008

Ik heb niet zo goed geslapen, want een late pizza van gisteravond viel me zwaar.
Met Endri kom ik rustig op gang. We kijken naar reisopties naar Oostenrijk Er zijn vluchten vanuit Tirana naar Wenen of München en treinverbindingen naar Linz. Dat moeten we straks afwegen tegen een lange en zware busreis. Vliegen wordt zeker een stuk duurder. Dit deel van de klus moet ECE zeker klaren voor Astrit. Maar met de bus kom je allerlei perikelen met doorreisvisa tegen en moet er onderweg twee keer overnacht worden.

Om elf uur ontmoeten we Natasha Shuteriqi. Zij werkt voor ‘Danida’ en weet veel over de politieke doolhof van het onderwijs. Het is onvoorstelbaar hoeveel bureau’s en procedures er zijn om kleine dingen te regelen. Maar gelukkig kent ze ook de procedure voor het organiseren van trainingen voor de leerkrachten uit het project. De procedure is niet na te vertellen, maar zij maakt een voorstel maken voor de City Council. Als de burgemeester akkoord gaat en de City Council instemt, is het geregeld. Daarmee is het laatste detail voor continuering van het project is nu opgelost.

We gaan naar naar Blerim Nazareni, directeur van Culture Centre. Ook nu ben ik onder de indruk van de charme van het totaal vervallen ‘Childrens House’ uit het begin van de vorige eeuw. En wat ligt de tuin er mooi bij! Ik vraag me nu nog meer af of dat plan voor een aan te bouwen muziekzaaltje wel een goed idee is. Blerim vult de tijd met lange monologen over zijn grote verdiensten in vorige banen en de luchtkastelen die hij aan het bouwen is voor de toekomst. Dit verschijnsel komt me inmiddels maar al te bekend voor. Eda krijgt nauwelijks de tijd om alles te vertalen, maar dat is geen probleem. Het blijft een feit dat de muziek- dans- en tekenlessen van het centrum een mooie voorziening zijn. Tussen de regels door begrijp ik dat de meeste lessen elders gegeven worden. Ik neig steeds meer naar de opvatting dat we ons toch moeten concentreren op de Association en dat het Culture Centre alleen ruimte als kantoor hoeft te betrekken. Zeker nu het zo duidelijk is dat ze ook op zo veel andere locaties werken. Maar voor de Association heb ik heel andere zorgen. Misschien komt het helemaal niet slecht uit dat de potentiële Nederlandse donor zich moet beraden naar aanleiding van de actuele bankencrisis en een fiscaal vraagstuk.

Later op de middag ontmoeten we stadsbouwmeester Sokol Radoniqi in het lawaaiige café Konti. Hij heeft de tekeningen bij zich, waar we een half jaar geleden om vroegen. De calculaties had ik een paar weken geleden al gekregen. Nu kennen we de euro’s én de meters. Het gaat om drie bouwlagen van ruim 150 m2 en om een investering van ruim 150.000 euro. Het wordt een korte meeting want Sokol heeft het al weken druk, druk, druk. Naar later blijkt, doelt hij op het verbouwen van zijn eigen huis. Eda had namelijk de grootste moeite om de beloofde calculaties en tekeningen op tijd opgeleverd te krijgen. De mogelijkheden van het huis (ooit toebehorend aan de lokale aristocraat Lef Nosi en nu in gebruik als Culture Centre) hebben we nu in kaart. Het ziet er hoopvol en realistisch uit. De aanbouw van een muziekzaal roept bij mij, en ook toch wel bij de anderen, nog meer twijfels op dan voorheen. Dit lijkt niet de oplossing voor de door Blerim zo gewenste onafhankelijke status. Als ik ook nog eens hoor dat dit een lastige procedure zou vergen, lijkt het mij beter dit plan maar te laten varen. Voor de reconstructie van het huis zelf is immers alleen de handtekening van de burgemeester nodig en die is al meer dan eens toegezegd. De ruimte voor die muziekzaal van het Culture Centre moet – ook – maar elders in de stad gevonden worden.

’s Avonds kijk ik met Endri naar www.skampa.nl, de website van onze Stichting Skampa, die van Ad Voets zo’n mooie facelift heeft gekregen. Ad heeft gevraagd om nieuwe foto’s van Elbasan. Die had ik wel kunnen maken, maar Endri heeft een professionele camera en houdt zich graag met dit soort dingen bezig. Hij zal Ad alles aanleveren wat wenselijk is voor de site.

Zondag 19 oktober 2008

Om 10 uur zouden we vertrekken voor een dagje naar het strand in Dürres. Eda staat me op te wachten om te vertellen dat, naar goed Albanees gebruik, de plannen veranderd zijn. Chris (haar man) en Tani hebben plotseling nog een heleboel te doen voordat we kunnen vertrekken. Geen probleem, wat mij betreft, want ik heb nog veel te lezen. Ik installeer me heerlijk op het zonnige terras. Uiteindelijk is het bijna half twaalf als we vertrekken met een kleiner gezelschap dan gepland. De reis gaat over een behoorlijke weg. Als we Rogozhinje passeren, denk ik terug aan het karrenspoor met keien, modder en gaten, wat 10 jaar geleden als ‘doorgaande weg’ moest gelden op dit verkeersknooppunt. We passeren de kilometers lange betonkolossen die de kustlijn van Dürres sieren, onderbroken door een paar naaldbomen die ooit een bos vormden. In het centrum bezoeken we de resten van het ellipsvormige Romeinse amfitheater, wat volgens de gids ooit het grootste van de Balkan was met een afmeting van 20 bij 100 meter. Het centrum en de wegen er naar toe zien er nu heel wat verzorgder en aantrekkelijker uit dan toen ik er twee jaar geleden was. Je ziet dat er wat gebeurt. In de meest noordelijke heuvels drinken we koffie op een best gezellig terras. Over een paar jaar zal het er niet meer zijn, want het vormt onderdeel van een illegaal gebouwd complex.
De uitgebreide dreka (een late, uitgebreide lunch) gebruiken we op een van de schaduwrijke terrassen achter het strand. Bij een temperatuur van ruim 25 graden is die schaduw best welkom, ook al is het eind oktober.
Ondanks de vrije dag praten we toch nog over het werk.
Hoe benaderen we morgen de burgemeester als hij zijn toezegging tot financiering van de reis naar het muziekscholenfestival in Oostenrijk waar moet maken? De adviezen kwamen van Hysen Domi, de vader van Eda en voormalig burgemeester van de stad en de man aan wie ik zulke goede herinneringen heb. Astrit zal toch echt met ons mee moeten en zijn eigen pleidooi voeren. Gisteren dacht hij het nog aan ons over te kunnen laten, gezien de moeilijke positie waarin hij verkeert.
Nog lastiger wordt het verhaal over de reconstructie van het Culture Centre. Het is begrijpelijk dat de Nederlandse Stichting Borckerhof even pas op de plaats maakt. Maar na het bezoek van gisteren hebben Eda en ik meer twijfels over de combinatie van activiteiten van het Culture Centre en de Association onder één dak. Hoe krijgen we de Association verder op gang? Het is nog een bijna slapende vereniging en op dit moment is bijna niemand in staat deze wakker te maken, behalve mensen als Eda die met een vooruitziende blik het nut van zo’n club wel degelijk inziet. Wij moeten de bedenktijd benutten om te bezien op welke manier we de zaak het beste in beweging kunnen krijgen. En omzien naar alternatieve investeerders voor het geval ze afhaken. Nodig is het zeker dat deze Association een belangrijke rol gaat spelen. Meer nog dan ooit, gezien de moeilijke positie van de Art Schools. Op grond van een recente ministeriële oekaze moesten ze dit jaar voor het eerst ook nog aan landelijke eindtermen van algemene vakken voldoen (‘matura’). Bij de grote concentratie op kunstvakken, schieten die meestal wat bij in. Een probleem waarmee ook de technische scholen als Ali Myftiu en Sali Ceka geconfronteerd zijn. Ik heb eigenlijk het idee dat het kunstonderwijs aan een grondige reorganisatie toe is. Dat klinkt ingewikkelder dan het is, er zijn immers niet meer dan acht à negen scholen in het land, waarvan sommige piepklein. Maar alles wat eenvoudig is, kan in dit land nu eenmaal ongelofelijk gecompliceerd gemaakt worden. Dinsdag ga ik op de Nederlandse Ambassade proberen een stap verder te komen.

Voor ik ga slapen klus ik eerst nog wat op de laptop. Handig dat ik nu eindelijk kan inloggen op het internet dankzij een draadloze verbinding met Tani’s business aan de overkant.

Maandag 20 oktober 2008

Net als ik mijn ochtendwandeling naar het kantoor van ECE gemaakt heb, moeten we terug. We hebben plotseling belet bij Qhazim Sejdini, de burgemeester, maar we staan zonder auto. Even een paar van die onnavolgbare Albanese telefoontjes en Endri rijdt voor in een of andere gammel vehikel.

Voor de deur van het gemeentehuis treffen we Astrit. Op deze vrije dag worden er heel wat zaken gedaan, alleen alle ambtenaren zijn afwezig, Dat neemt niet weg dat Eda en Astrit op weg naar het kantoor van de burgemeester heel wat bekenden begroeten met allerlei snelle praatjes. Ook het gesprek met Qhazim is weer kort en doelgericht. Hij heeft beloofd de reis naar Oostenrijk te financieren, dus Astrit mag vertellen wat er moet gebeuren. We horen dat de stad een comfortabele touringcar voor 30 personen heeft besteld. Die mag Astrit gebruiken, dus het vervoer is geregeld. De deelnemersbijdrage is dan niet meer het grootste probleem, dus dat komt ook wel goed. Astrit moet wel, met hulp van Eda, de visa en het verblijf onderweg regelen. Daar is Eda op voorbereid. Het groene licht is daar. Ik kan mijn tweede resultaat van de reis inboeken.
We maken melding van het gesprek met Natasha en de training voor de onderwijzers in het huiswerkklassenproject. Ook daarover geeft de burgemeester zijn zegen. Hij benadrukt nog wel even fijntjes dat het een project van de gemeente is, die zich dus van haar beste kant laat zien. Het zesde telefoontje dat inmiddels binnenkomt op een van de twee voor hem liggende GSM’s lijkt belangrijk te zijn. Na een heftig gesprek vertelt hij dat de trainer van het plaatselijke voetbalteam, na het verlies van gisteren, het bijltje er bij neer wil gooien. Dat gaat zo maar niet, want de burgemeester heeft er veel geld in de club gestopt. Ook mijn tip om een Nederlandse trainer te nemen (Arie Haan is immers bondscoach van Albanië) doet hij lacherig af.
We hebben nog even tijd om hem te informeren over de trage voortgang van de Association. Hij informeert ons over het plan van de gemeente om een oplossing te vinden voor een ‘flexibel muziekpodium’, waar veel behoefte aan is. Voor mij is dat het doorslaggevende argument om af te zien van die zaal bij het Childrens House. De ruimte is daar echt te klein en de tuin te mooi. Hij bevestigt nadrukkelijk dat het Childrens House ter beschikking van de Association is en blijft, maar dat het ondersteunen van zo’n vereniging een taak van de staat is. Met een knipoog volgt de opmerking dat dit het niet makkelijker maakt.

Bij de koffiepauze kom ik ‘toevallig’ een hele horde bekenden tegen. Ik maak van de gelegenheid gebruik Stefan een paar zakjes tulpenbollen te geven. Zijn zonnebloemenkweek is mislukt en nu kan hij een keer proberen het perkje voor het kantoor een Hollands aanzien te geven. Uit het niets komt een journalist opdraven om Astrit te vragen of de reis doorgaat. Wat is het hier toch een roddeldorp!

Als er weer heel wat mobieltjes afgegaan zijn, moeten we ineens opstaan. We hebben belet bij Mimosa Matraxhiu, de nieuwe onderwijsdirecteur. Het is voornamelijk een kennismakingsbezoek, maar ze is al goed op de hoogte van de Nederlands-Albanese samenwerking. Astrit heeft voor zijn leerlingen en docenten haar formele toestemming nodig om de reis naar Oostenrijk te kunnen maken. Dat gaat wel lukken. Ze wil zelf wel graag mee om de stad goed te kunnen vertegenwoordigen!

Eindelijk hebben we nu tijd om met Astrit de inhoudelijke details te bespreken. Dat lijkt eenvoudig, maar het kost Eda en mij heel wat moeite hem bij de les te houden. Hij moet namelijk een hanteerbaar programma maken en ook uiting geven aan de Nederlands-Albanese samenwerking. Dat wil hij allemaal wel, maar hij overziet nog niet zo goed wat hij allemaal moet doen. Gelukkig ziet Eda dat wel, dus we komen er wel uit. Ter plaatse weet hij toch de lijst met deelnemers zo goed als compleet te maken en dat is een hele geruststelling. De deadline voor definitieve inschrijving verloopt over een paar weken. En dan moet er ook betaald worden. Dat ga ik voorlopig van de Skampa-rekening doen. Maar de burgemeester geeft een schriftelijke garantie dat het gemeentelijk budget in januari beschikbaar is. Voor de zekerheid zal ik met de Oostenrijkse organisatie toch maar een ontbindingsclausule overeen komen. En voor Astrit moet ik snel een officiële uitnodiging bemachtigen. Die is al over een paar weken nodig voor de visa. En stel je voor dat de bus door Servië moet rijden. Dan is er heel wat bureaucratie te verstouwen voor er een doorreisvisum loskomt.

De lunch is erg laat. Ver na drieën uur zitten Eda en ik aan tafel om eerst wat uit te blazen. Het is voor een goed doel, maar een dialoog met Astrit is en blijft veel en veel moeilijker dan het luisteren naar zijn historisch verantwoorde monologen. Uiteindelijk staan de Kuhnau-variaties van Hendrik Andriessen onder leiding van onze ‘Woerdense’ dirigent Paul van der Reijden op het programma en daar was het van Nederlandse kant om te doen.

Dinsdag 21 oktober 2008

Vroeg in de ochtend zitten we op het terras nog wat kleine zaken te regelen. Voor Stefan moet ik een ontelbare hoeveelheid handtekeningen zetten op bonnetjes, vaak van minder dan één euro. Het belastingkantoor stelt dat zeer op prijs en Stefan kent alle procedures en voorschriften. Ik blijf denken dat deze overheidsdienst er van geniet om kleine organisaties onder de duim te houden, want de grote jongens kunnen ze nog echt niet aan. Maar als Stefan zegt dat het goed is, kan hij net zo veel handtekeningen van mij krijgen als hij wil.
Dan nog wat cadeautjes, foto’s en papieren uitwisselen en ik vertrek met Endri naar Tirana.

Ik heb om elf uur op de Ambassade afgesproken en wil graag op tijd zijn. Dat lukt, met name omdat de Nederlandse Ambassade aan de goede kant van Tirana ligt. Na een drietal mislukte afspraken, kan ik nu dan eindelijk bijpraten met Ardi Stoios, de deputy ambassador. Vorig jaar ontmoetten we elkaar op de avontuurlijke reis naar Theth en nu heb ik de gelegenheid te vertellen wat er sindsdien is gebeurd.
Dat is dan meteen een samenvatting van de resultaten van deze reis:
- Het project homeworkclasses is klaar voor een vervolg. Het woord is nu aan de Nederlandse donoren, met name aan Impulsis / Edukans. Het concept is overdraagbaar en heeft daarmee de bijzonder aandacht van de ambassade. Het is immers duidelijk dat onderwijsprojecten ter ondersteuning van de meest kans- arme kinderen nog jaren nodig zullen zijn.
- De reis naar het EMU-festival in Oostenrijk is verzekerd. De burgemeester heeft woord gehouden. Het is goed voor de promotie van Elbasan (met de nieuwe touringcar) en van Albanië (met het muzikaal talent van de kinderen van de Onufrischool)
- De toekomst van ECE hangt voor een groot deel af van de mogelijkheid om met hun private School for ICT & Grafimedia te starten. Het laatste budget dat ICCO beschikbaar kan stellen (de Nederlandse ontwikkelingshulp aan Albanië stopt immers in 2010) schijnt verzekerd te zijn. Het is wachten op de benodigde vergunningen van het bureau van premier Berisha. De vergunningen moeten afkomen na advies van de Ministeries of Education & Labour. De eerste brief was kwijt geraakt en ECE heeft pas na een half jaar aan de bel getrokken. Ook de ambassade adviseert dat ze dit nu echt sneller moeten doen. Het moet niet zo zijn dat ECE straks zonder geld komt te zitten én te laat is met de definitieve aanvraag.
- Ardi en ik zijn beiden van mening dat de Associaition of Albanian Art Schools een belangrijke rol kan spelen in de verbetering van het Albanese kunstonderwijs. De eerste taak zal zijn dat de directeuren nu daarover een gemeenschappelijk geluid laten horen. Ik denk dat het Albanese ministerie wel een gewillig oor heeft, maar vervolgens geen geld heeft. Zeker niet om een vereniging te financieren, want dat doen ze hier niet. Ardi refereert aan de lange tijd die er nodig was om de vereniging van Albanese burgemeesters / gemeenten op gang te krijgen (een VNG-project). Er is ook geld nodig in dit voorbereidingstraject. Daarvoor ga ik mogelijkheden zoeken binnen het Nederlandse MATRA-project. Het grote werk zou later op basis van een Nederlands-Albanese samenwerking via Europese fondsen tot stand kunnen komen. En de huisvestingskwestie blijft natuurlijk actueel. Het huis, het reconstructieplan en de toezegging van de burgemeester zijn er. Als Stichting Borckerhof om moverende redenen moet afhaken, gaan we snel naar andere financiers op zoek. De eerste namen zijn al gevallen.

Boven Tirana hangt een waas van damp en rook. Door de verkeerschaos banen we ons een weg naar het vliegveld. Een uur later komen we er eindelijk aan. Inchecken is zó gebeurd. Het (grote) vliegtuig is goed gevuld maar lang niet vol. Veel stoelen zijn bezet door anorexia-patiënten. De jaarlijkse Miss Globe-verkiezing is net afgelopen en nu vliegen de missen naar huis. De Albanese mecenas van deze happening houdt kennelijk van supermager. De dames zijn -in tegenstelling tot mij – geen gram aangekomen tijdens hun tweewekelijks verblijf, maar eng is het wel. Ik denk terug aan een paar jaar geleden, toen ik tijdens de terugreis tussen miss Hongarije en miss Finland zat. Die zagen er nog gewoon uit. Wat een afschuwelijk ‘schoonheidsideaal’ schijn je nu te moeten nastreven.

In Wenen nog even echte Sacher-chocola gekocht. Op tijd vertrokken en te vroeg in Amsterdam. Dat kunnen de Oostenrijkers goed. Het eten op de Malev-vluchten is dan wel beter, de vertragingen zijn groter. Of ligt het aan iets anders? Op de vier trajecten die ik vloog, waren lang niet alle stoelen bezet. Heeft dat te maken met de economische situatie anno oktober 2008?

Verslag van Alex Le Mat,

Zondag 25 mei 2008

Het is zondagmorgen acht uur. Bij de ticketbalie tref ik Ad Voets, nog altijd de enige echte grondlegger van de Nederlandse relatie met Elbasan.

Zo zie je elkaar zelden meer en nu ineens twee keer binnen een paar maanden. Kort geleden was ik bij de STOEP (STichting Oost Europa Projecten) in Dordrecht waar ik een praatje hield over enkele van mijn Albanese avonturen. Ad speelt een belangrijke rol bij die club en had voor foto- en video-illustraties bij mijn verhaal gezorgd. Ik herinnerde hem toen aan de mogelijke uitnodiging, waarover ik tijdens mijn bezoek in maart had gehoord. De Onufrischool gaat haar vijftigjarig bestaan vieren en ze zouden Ad en mij graag uitnodigen als gasten. Met mijn dringend verzoek om snel uitsluitsel te geven was bij onze Dordtse ontmoeting nog niets gebeurd. De tijd tikte verder en de vliegtickets werden duurder en duurder. Uiteindelijk kwam de definitieve uitnodiging toch en heb ik onvoorstelbaar dure ‘last minute’ tickets gereserveerd. Voor de prijs van business class vertrokken Ad en ik als reizigers in de economy class naar Elbasan.

De aankomst op het vliegveld Rinas, tegenwoordig Nënë Teresa, was voor Ad de eerste verrassing. Heel wat anders dan oude complex, dat het meest leek op een vervallen fabriekshal. We namen plaats op een van de aantrekkelijke en betaalbare terrassen, waar we moesten wachten. Onze taxi (de krakende en rammelende Mercedes van ECE met Tani als chauffeur) had het weer eens begeven. Ne een uurtje was het zover. Het boeltje draaide weer en we konden op weg. De remmen produceerden nog wel curieuze geluiden. Daar moesten we maar geen aandacht aan besteden. Ook niet als we de Kraba pas afdaalden.

Voor Ad was het een hele belevenis om Albanië anno 2008 te zien, nu hij er zo’n vijf jaar geleden voor het laatst geweest was. Pas dan realiseer je je helemaal hoe snel en ongecontroleerd alles gaat. De flatgebouwen en fabrieken zijn groter en duurder dan ooit. En tegelijkertijd is de armoede is bij de armsten der armen veel groter dan voorheen.

Het zicht op de uitgegraven stadsmuur en het aan de binnenkant daarvan geconstrueerde Real Scampis waren het volgende nieuwtje. We kunnen er comfortabel terecht en hebben heel wat herinneringen op te halen voordat we morgen de festiviteiten gaan bijwonen.

Maandag 26 mei 2008

Als we bij de Onufrischool aankomen is het een drukte van belang. Fleurig geklede kinderen delen rozen uit en allerlei soorten bobo’s, gasten en belangstellenden staan in de brandende zon en in de koelte van het betonnen gebouw druk met elkaar te converseren. We ontmoeten vele bekenden en je ziet dat het voor velen een feest is om Ad na zoveel jaren terug te zien in Elbasan. In de herrie worden ook nog wat speeches gehouden, die wij helemaal missen. Ze zijn onverstaanbaar en bovendien is er geen tolk in de buurt.

Op een gegeven moment horen we dat de ceremonie zich gaat verplaatsen naar Teatri Skampa. Daar worden we om half elf verwacht. Omdat we even tijd hebben lopen Ad en ik eerst een rondje door het centrum, waar zo veel veranderingen zichtbaar zijn. Een paar minuten over half elf komen we aan bij het theater. Geen probleem, zou je zeggen, in een land waar men met de tijd anders omgaat dan bij ons. Maar nu is iedereen toch een beetje zenuwachtig of ‘de Hollanders’ er al zijn. Ja ze zijn er. Iedereen is gerust en de ceremonie kan doorgaan. Dat gaat met veel muziek en speeches. Het muzikale programma is natuurlijk lang, maar ook zeer afwisselend en van hoog niveau. Bijna alle sterren die ooit leerling van de school waren, treden op. Evenals leerlingen en oud-leerlingen in een ad hoc samengesteld symfonieorkest dat zich van zijn beste kant laat horen. Zien is wat anders. Want musici die even niks te doen hebben, nemen de gelegenheid te baat om uitgebreid bij te kletsen. Dat doet ook een storende groep leerlingen van de ‘afdeling figurative arts’. Wat hebben zij immers te zoeken bij al die muziek? Een strenge vermaning van de directeur volgt en het is weer stil ….

De burgemeester treedt op met een lange speech. Alle historische verdiensten van de school, haar leerlingen, docenten en directeuren worden belicht. Dan wordt een lange lijst van docenten speciaal geëerd en breekt het moment aan waarop de burgemeester de ‘Hollanders’ gaat toespreken.

We voelen ons best wel vereerd als wij het ‘certificaat van buitengewone burgerlijke verdienste van de stad Elbasan’ ontvangen. De dankbetuigingen zijn hartelijk en gemeend. Dat doet ons beiden goed.

’s Middags wordt het programma voortgezet met een (zeer) uitgebreide maaltijd in één van de vele restaurants die de stad rijk is. Het is sfeervol en gezellig. Het eten is goed, maar de communicatie valt tegen. Er is achtergrondmuziek. Die staat op een zodanig volume dat Ad zijn gehoorapparaat maar uitschakelt en ik ook de pogingen staak om te kunnen converseren. Op een gegeven moment is het geluid zo loeihard dat ik mijn evenwicht bijna verlies als ik even tollend en wel opsta. We beperken ons dan maar tot kijken hoe iedereen zichtbaar en hoorbaar plezier heeft in het hele gebeuren. Ik vind het met name leuk om te zien hoe allerlei folkloristische dansen bij al deze mensen in de genen zitten en hoe ze genieten van het meedoen.

Aan het eind van de middag lopen we nog even rond en komen we uiteindelijk bij het kantoor van ECE. Vele oude bekenden komen langs om Ad te begroeten en ik zie hoe waardevol dit bezoekje voor iedereen is.

Dinsdag 27 mei 2008

Dat was een kort maar krachtig bezoek.Bij het ontbijt stellen we dat vast, maar ook dat het de moeite waard was om hier te zijn. We hebben nog wat tijd voor korte ontmoetingen op het terras van het hotel, maken nog wat foto’s in de stad en dan gaan we op weg naar Tirana.

In het luxueuze stadspark gebruikten we een lunch bij ‘Taiwan’, een restaurant van grootstedelijke allure met veel Albanese kenmerken. Het eten is goed en met een goed gevulde maag aanvaarden we de reis terug naar Nederland.

Voor Ad geldt dat hij gedurende een jaar of veertien dit land zich heeft zien transformeren, voor mij zijn het er nog maar tien. Sommige dingen gaan tergend langzaam, andere ongecontroleerd snel. Maar boeiend is en blijft het om zo’n proces van transitie mee te maken.